Luman Caka

Në Potom të Skraparit ka jetuar një nënë e dhimbsur me emrin Merjeme. Merjeme e kishte emrin, por e thërrisnin Hallemadhe. Sa kohë rrojti në këtë botë, lotët nuk iu thanë asnjëherë. Ishin kohë lufte, kur andartët grekë, si vampirë të vërtetë, ishin sulur mbi viset tona me hanxharë e jataganë. Përgjonin, hetonin dhe suleshin si egërsira ndaj popullsisë së pafajshme.

Në vjeshtën e vitit 1913, Ismail Qemali emëroi në Skrapar si nënprefekt kapedanin Themistokli Gërmenji. Puna e parë që bëri ky kapedan ishte mobilizimi i burrave të Skraparit për të luftuar kundër grekëve.

Nga Potomi morën bekimin e prindërve të tyre dy djemtë: Dashja dhe Halili.

Ata, bashkë me qindra vullnetarë, luftuan kundër andartëve e palikarëve grekë në frontin që shtrihej nga Kokojaka e Frashërit, Qafa e Gëlqerës, Radovicka e deri në Kaltanj.

Pasi e shporrën armikun, u kthyen në fshat. Pas disa ditësh, sipas zakonit, në shtëpinë e Brahove u shtrua një darkë e madhe, ku u ftua jo vetëm lagjja, por i gjithë fshati.

Kaloi koha dhe erdhi pranvera e vitit 1914. Lukunia greke, e pangopur me gjak, u nis përsëri drejt Gramozit. U nisën sërish për luftë djemtë e Merjemes, Dashja me Halilin.

Këtë herë fronti i luftës shtrihej nga Kokojaka e Frashërit deri në Kaltanj të Kolonjës. Lufta u ndez më e përgjakshme, më e ashpër, për jetë a vdekje.

Kur lufta mbaroi, shokët nisën të kërkonin të vrarët dhe të plagosurit. Dashja bashkë me ta kërkonte të vëllanë, Halilin. Shkrep më shkrep, monopat më monopat, thërriste: “Vëlla, ku je?” Por askush nuk i përgjigjej.

Kur po humbiste shpresat dhe forcat po e linin, u ul në një gur të murrmë. Hodhi sytë tej dhe, në një bokërrim pranë një lisi, pa diçka që nxinte. U ngrit me vrap. Shtrirë në kurriz, me martinën në dorë, ishte i vëllai, Halil Braho Potomi…

Pas pak erdhën edhe shokët e bashkëfshatarët. E gjetën Dashen pranë të vëllait duke qarë me dënesë.

U përkulën mbi të dy: mbi të vdekurin dhe mbi të gjallin.

Ç’të bënin? Duhej të largoheshin. Po Halilin ku ta linin? Ta varrosnin? Po me çfarë? Ku t’i gjenin kazmat e lopatat? Po nënës së mjerë në Potom, ç’t’i thoshin?

Atëherë ngrihet Dashja dhe bie sërish në gjunjë mbi të vëllanë e vrarë. Qan me dënesë, e puth në sy, në ballë, në të dyja duart dhe lotët i rrjedhin rrëke. Qajnë edhe shokët pranë e nuk mbahen dot.

Do të ktheheshin për në fshat. Dashja nxjerr thikën nga brezi, e heq nga këllëfi dhe, i mbytur në lot e ngashërim, pret kokën e të vëllait me duart që i dridhen. E merr në dorë dhe e mbështjell me xhamadanin e tij, pastaj e fut në torbë.

Me thonj e me thika hapin një varr, vendosin trupin, e mbulojnë me dhe e gjethe dhe i vendosin rreth e rrotull disa gurë.

Ikin. Rendin për në fshat kokëulur e gojëkyçur.

Kur mbërritën në Potom, Dashja, duke ecur drejt së ëmës, nuk dinte çfarë të thoshte.

— Bir, o bir, ku e ke Halilin? — gjëmon me klithmë zëri i nënë Merjemes, ndërsa përqafon të birin e mbetur gjallë.

— Këtu, o nënë, këtu e kemi edhe Halilin! — i përgjigjet ai me zë të mbytur dhe nxjerr nga torba kokën e të vëllait.

— Bir, Halil, i nënës, ku më je vallë?!…

E përhumbur, ajo merr në duar kokën e të birit. I puth sytë, ballin, flokët, i ledhaton vetullat dhe qan me kuje.

Heq shaminë nga koka dhe, ashtu leshëshprishur, e mbështjell kokën e prerë të të birit. E vendos në gji si të ishte fëmijë, mbështet kokën e saj mbi të dhe mbytet në lot.

Të nesërmen, burrat e fshatit hapën një varr për Halilin te varrezat e vjetra, në breg të Sinovës.

Sot, ai prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Skraparit në një varr simbolik bashkë me historinë e tij të rrallë, të dhimbshme dhe të çuditshme, të cilën, fatkeqësisht, pak e njohin.