Prof. Et’hem Ruka
Shekuj më parë, jeta në fshatrat e Skraparit, ashtu si në mbarë trevat arbërore, në pamje të parë dukej se rridhte e qetë. Shtëpitë prej guri, me çati të mbuluara me rrasa gri, ngjiteshin nëpër shpatet e kodrave, përgjatë luginës së Osumit e buzë përrenjve që sillnin ujë dhe lajmëronin ndërrimin e stinëve.
Si kudo, edhe këtu, jeta ishte e mbushur me punë të rënda e ditë të gjata. Burrat ngriheshin herët për të punuar tokën ose për t’u kujdesur për bagëtitë në stane, ndërsa gratë mbanin mbi supe barrën e shtëpisë dhe rritjen e fëmijëve.
Banorët e kësaj ane ishin njerëz punëtorë dhe, përtej lodhjes, dinin të gjenin kohë për të ndarë gëzimin me njëri-tjetrin. Në tryezat e tyre të thjeshta nuk mungonin kurrë rakia, dollia dhe kënga, sepse fjala e ngrohtë dhe kënga ishin mënyra më e natyrshme për të lehtësuar peshën e jetës. Mikpritja ishte ligj i pashkruar. Miku nderohej si i shenjtë dhe gjithçka vihej në shërbim të tij.
Si kudo edhe në Skrapar, jeta, nga lindja deri në vdekje, rridhte brenda kornizës së zakonit. Bërthama që e mbante në këmbë këtë shoqëri ishte familja dhe hierarkia e saj e fortë. Vendimet merreshin brenda shtëpisë, ku rolin kryesor e kishte kryefamiljari, mbi supet e të cilit rëndonin nderi, përgjegjësia dhe fati i të gjithëve.
Kështu ndodhte edhe me fejesat, të cilat nuk ishin çështje zemre, por çështje zakoni. Ato përbënin marrëveshje familjare, të mbështetura mbi nderin dhe fjalën e dhënë. Çdo prishje fejesë shihej si mëkat dhe njollë turpi për familjen. Mblesëria ishte hallka lidhëse e këtij mekanizmi, ura që bashkonte familje të afërta apo shumë të largëta, duke vulosur fate që rrallëherë kishin funde të hidhura.
Diku në shpatin e një kodre, buzë luginës së Osumit, ndodhej një fshat i vogël. Në lagjen e sipërme të tij kishte shtëpinë Bardhyli, një burrë i nderuar që gëzonte respektin e të gjithëve. Shtëpia e tij ishte një derë e hapur për miqtë, e njohur për fjalën e drejtë dhe mikpritjen. Ai kishte vetëm një vajzë, Lenën, të rritur me përkujdesje të madhe dhe një dashuri që rrallë shprehej me fjalë, por ndihej në çdo hap të saj.
Bukuria e Lenës ishte aq e rrallë, sa djemtë e fshatit nuk guxonin t’i afroheshin. Në shikimin e saj kishte diçka që të ndalte frymën, një zjarr i fshehtë që mund të digjte këdo që e vështronte më gjatë seç duhej. Lena nuk kërkonte vëmendjen e të tjerëve. Ajo thjesht e impononte atë pa e kërkuar.
Lena tashmë ishte rritur dhe kishte ardhur koha e fejesës, ashtu siç e donte zakoni. Në një nga lagjet e tjera të fshatit banonte një djalë i beshëm dhe i guximshëm, i gatshëm të bënte gjithçka për të fituar zemrën e saj.
Një ditë, ai e priti pranë Kroit të Bekuar, atje ku Lena shkonte të mbushte shtëmbën me ujë të freskët. Kur e pa duke u afruar, zemra iu përplas fort në kraharor. Sytë e tyre u takuan vetëm për një çast, por ai çast mjaftoi për të ndezur diçka që nuk kishte nevojë për fjalë. Ishte një kod i pashpjegueshëm, i lexueshëm vetëm nga zemrat që sapo fillojnë të dashurohen.
Që prej asaj dite, djaloshi nisi ta priste Lenën te kroi, vetëm kur nuk kishte njerëz të tjerë. Takimet ishin të shkurtra, por të mbushura plotë me ndjenja. Një ditë, pa thënë asnjë fjalë, duart e tyre u prekën. Ishte një prekje e lehtë, por mjaftoi për të thënë gjithçka që nuk guxonin ta shqiptonin. Dashuria lindi larg syve të botës, e pastër dhe e fortë sa natyra që i rrethonte.
Por fati nuk pyet për dashurinë. Një ditë, në derën e Bardhylit trokiti një mysafir i largët. Kishte ardhur për të kërkuar dorën e Lenës për djalin e një miku, nga një katund i largët. Fjalët ranë të rënda në odë: pasuri, emër i mirë, shtëpi e rregullt, djalë i ndershëm. Në ato anë, kjo mjaftonte.
Bardhyli e pleqëroi fjalën me veten dhe familjen. Pas një hezitimi të shkurtër, tha: Na qoftë për hajër dhe e pandarë qoftë kjo miqësi! Fjala u dha dhe me të u vulos gjithçka.
Kur Lena mori vesh për fejesën në një katund që as emrin nuk ia kishte dëgjuar kurrë, zemra iu drodh. Ajo kishte gjetur vetë dashurinë e saj, por zakoni nuk njihte ndjenja. Muajt kaluan në një heshtje të rëndë, derisa u caktua dita e dasmës.
Dhe dita erdhi. Lena u përcoll me këngë e valle, sipas zakonit, ndërsa brenda saj gjithçka po shembej. Kur hipi mbi kalë, e mbuluar me duvakun e bardhë, dukej sikur mbi shpinën e kafshës ishte ngjitur një copë drite. Por sytë e saj, plot lot, nuk pushuan gjatë gjithë rrugës, ndërsa karvani i krushqve ecte përgjatë luginës së Osumit, përbri kanioneve të thepisura, sikur vetë natyra po dëshmonte dhimbjen e saj.
Diku buzë lumit, pranë një shkëmbi të bardhë, Lena kërkoi të ndalonin për një çast. E zbritën nga kali. Mendja e saj kishte përshkuar mijëra rrugë shpëtimi, por tashmë kishte mbetur vetëm një. E pushtuar nga dëshpërimi, ajo ngriti sytë nga qielli dhe iu lut Zotit: O Zot i madh, që nuk na braktis kurrë, shkrije këtë gur që unë të futem në të. Rrugë tjetër nuk kam!
Dhe ndodhi e pabesueshmja. Guri nisi të çahej, të thërmohej, duke hapur një zgavër të thellë. Krushqit ngrinë në vend dhe shtrënguan kapistallët e kuajve. Askush nuk u besonte syve. Dhimbja e zemrës së një vajze kishte pasur forcën të shkrinte edhe gurin.
Ky ishte çasti i duhur. Lena u hodh në grykën e shkëmbit dhe askush nuk pa çfarë ndodhi më tej. Thuhet se atë çast drita u bë më e fortë dhe nga zgavra nisën të pikojnë burime të vogla, si lotë guri që vazhdojnë të qajnë me dhimbje të përjetshme.Që prej asaj dite, vendi u quajt Vrima e Nuses.
Për shekuj me radhë, ai vend u konsiderua i shenjtë. Aty nuk flitej me zë të lartë dhe nuk qeshej. Thuhet se nuset që nuk lindnin fëmijë shkonin aty në heshtje, me rrobat e veshura mbrapsht. Futeshin në zgavër kthenin rrobat së mbari dhe largoheshin me shpresën se barku i tyre do të bëhej grurë dhe duart do të tundnin shumë djepe.
Thonë se ky rit u ruajt i gjallë deri në fillim të shekullit XX, pastaj u shua, si shumë besime e zakone të të vjetra. Sot, gjithçka jeton vetëm në kujtesë. Dhe njerëzit e Skraparit që kalojnë afër vrimës së nuses ende thonë: Ka dhimbje si kjo e Lenës që nuk i mban as mali, dhe as zakoni.