“Mirë se u ktheve, bir, toka ende të mban mend”!…
Ali Jaupi
Emigrant në Normandi, Francë
Ka një aromë që s’më lë kurrë të harroj, ajo e dheut të lagur pas shiut, si kënga e parë që dëgjon në fëmijëri. Sa herë shkoj në fshatin tim të vogël ku kam lindur, Gostomicka, më duket sikur era mbart ende zërin e babait tim dhe hapat e nënës mbi arat tona.
Aty, mes heshtjes së mëngjeseve me mjegull, nisi historia ime me tokën.
Nëna ngrihej herët, përpara se dielli të shfaqej mbi kodër. Me shkopin e saj të drurit, ajo çante dheun si të hapte plagë që shëronin. Duart e saj nuk kishin fjalë, por flisnin me çdo lëvizje me përkuljen, me frymën, me durimin.
Babai, gjithnjë me një buzëqeshje të heshtur, rrinte pranë saj, duke vështruar horizontin sikur aty gjendej përgjigjja për çdo pyetje të jetës.
Unë i vogël, i hutuar mes veglave e punëve të fshatit, nuk kuptoja pse të mbillje grurë e misër kërkonte aq shumë dashuri. Më vonë e mësova: “toka nuk jepte, nëse nuk e doje.”
Ka mbrëmje që më kujtojnë fytyrën e nënës, ndriçuar nga drita e zjarrit në vatër. Ajo qendiste heshtjen me zë të ulët, duke folur me fjalë që veç zemra i dëgjonte. Në atë dhomë të vogël, ku era e druve të djegura përhapej si lutje, mësoja ç’do të thotë durim.
Atëherë nuk kishte libra për dashurinë e saj, kishte vetëm duar që dinin të japin, edhe kur jeta nuk jepte shumë.
Babai vinte vonë, i lodhur, me krahët që ende mbanin hijen e plugut ( damalukut) dhe parmëndës.Mbi supet e tij ishte era e arave, ajo përzierje dheu e djerse që për mua kishte aromën e lirisë.
Kur e shikoja, më dukej sikur gjithë qielli i fshatit e ndiqte, si një yll mbi tokë. Zëri i tij ishte i rrallë, por çdo fjalë ishte si një gur i vendosur mirë në themelet e shpirtit tim.
Tani, sa herë që kthehem me kujtimeve në atë fshat, më duket sikur hapat e tyre shtrihen ende në rrugën me baltë. Nën hijen e lisit, ndërsa era luante me barin, më zinte gjumi i fëmijërisë, ai gjumë që s’ka ankth, vetëm ëndrra toke e qielli.
Babai më afrohej me hapa të butë. Xhaketa e tij mbante erën e arës, dhe kur ma hidhte mbi supe, ndjeja ngrohtësinë e duarve të tij si një lutje që më ruante. Nuk fliste. Thjesht më shikonte për një çast, i qetë, me një dashuri që s’kërkonte të thuhej. Pastaj kthehej prapa, e unë, mes gjumit, ndjeja hapat e tij që largoheshin pa zhurmë, si rrahja e zemrës së natyrës.
Kur çelet sytë, shihja nënën dhe babain të ulur mbi plisa. Flisnin me zërin e asaj bote që e njihnin mirë me stinët, me frymën e dheut, me jetën që nuk mund ta ktheje mbrapsht. Zërat e tyre bashkoheshin me zhurmën e bariut, me zhurmën e trokitjeve e mjeteve të punës, me cicërimat zogjve që s’ndaleshin kurrë.
Vrapoja drejt tyre me gëzim, duke ndier se kisha gjithë botën përpara. Nëna më rrëmbente në prehër, e qeshura e saj ngjante me gurgullimën e ujit të pastër.
Babai më guduliste gjoksin, dhe qeshja ime ngjitej në ajër, ndërsa dielli përhapej si bekim mbi të tria hijet tona. Në atë çast, bota nuk kishte urrejtje, as mërzi, por vetëm dashuri që mbillej si fara në tokën e jetës sonë.
Sot, kur mbaj në dorë atë shkop druri që dikur nëna çante dheun me të dhe mbillte farën, më duket sikur mbaj vetë frymën e tyre. Është bërë si një shenjë e shenjtë, kujtesë e asaj kohe kur gjithçka ishte e thjeshtë, por e përjetshme.
Dhe ndoshta, në çdo vend ku mbillet farë, ka pak prekje nga dora e nënës… dhe pak ngrohtësi nga xhaketa e babait që më mbulonte në ëndrra.
Babai ishte hija e fortë pranë dritës së nënës. Ai nuk fliste shumë, por prania e tij mbushte hapësirën si mali që nuk lëviz, por gjithçka e mban mbi vete.
Në arë, ai ishte si një rojtar i heshtur i jetës sonë. Sytë e tij shikonin larg, përtej brazdave, sikur kërkonin përgjigje në horizont. Krahët e tij mbanin lodhjen e ditës, por kur afrohej pranë meje, gjithçka bëhej e butë.
E mbaj mend si më mbulonte me xhaketën e tij kur më zinte gjumi nën hijen e goricës. Ajo xhaketë kishte erën e tokës, të djersës dhe të dashurisë së pathënë. Dora e tij, e ashpër nga puna, bëhej e lehtë kur më prekte ballin. Nuk donte të më zgjonte se dashuria e tij ishte e qetë, si një lumë që rrjedh pa zhurmë.
Ai më mësoi pa fjalë se jeta nuk fitohet me zë të lartë, por me qëndrueshmëri. Dhe sot, në çdo hap që hedh, ndiej peshën e asaj heshtjeje që më bëri të fortë.
Fëmijëria ime jeton ende mes brazdave të asaj are. Aty vrapoja i lodhur, duke ndjekur gjurmët e shkopit të nënës, sikur ndiqja një rrugë që vetëm unë e shihja. Zogjtë më afroheshin, këndonin mbi kokën time dhe më bënin të harroja lodhjen.
Nën hijen e qershisë tek ara e Jonuzit, më zinte gjumi , një gjumë i thellë, i pastër, si vetë toka. Dhe kur zgjohesha, i shikoja ata të dy, ulur mbi ledhin e arës duke biseduar me jetën e tyre.
Nuk e kuptoja çfarë thoshin, por ndieja se ishte diçka e bukur, diçka që nuk do të përsëritej më.
Vrapoja drejt tyre, dhe bota bëhej e vogël , ku ishim vetëm ne të tre. Në prehrin e nënës gjeja qetësinë, ndërsa duart e babait më sillnin të qeshura. Ishte një lumturi e thjeshtë, por e plotë, si një copë bukë e ngrohtë në duar të vogla.
Sot, ajo fëmijëri më duket si një këngë që vjen nga larg. Por sa herë prek atë shkop druri, më rikthehet gjithçka, zëri i nënës, hija e babait, era e arës dhe rrahja e një jete që lindi nga toka dhe dashuria.
Kur u ktheva në Gostomickë pas njëzet e pesë vitesh mërgim, më dukej sikur koha kishte ndalur aty ku unë isha ulur.
Rrugët ishin po ato, me pluhur e gurë të vjetër; uji i përroit të xhamisë, ende këndonte si në fëmijëri.
Por gjithçka tjetër kishte ndryshuar.
Njerëzit kishin ikur, ay ishin dy kushërinjtë e mij Agroni dhe Luani, vëllezër dhe afër në moshë të cilët kur ika nëpër shkolla dhe punë ata i lashë të rinj…por pas kaq shumë vitesh i takova të thinjur si mali me dëborë, qenë plakur, shtëpitë ishin të heshtura dhe shumica gërmadha, dhe zërat që dikur mbushnin fushat ishin bërë kujtime të zbehta në erë.
Shkova drejt arës tonë, tek selishta dhe ara e Metes.
Toka ishte po ajo, e errët, pjellore, me aromë shiu dhe dheu të njohur.
Më dukej sikur çdo hap që hidhja zgjonte jehonën e prindërve të mi.
E pashë me sytë e shpirtit babanë, të ri, me krahët e fortë, duke drejtuar parmendën përtej ledheve të mbushura me pemë dhe pjergulla radhë- radhë, pashë dhe nënën që mbillte misrin me shkopin e saj të drurit, si në ditët e hershme të pranverës.
Mbi krahët e kujtesës time u shfaq edhe gjyshi me thesin e farës mbi supe, që e shpërndante mbi dhe si flokë dëbore që ngjiteshin në faqen time të vogël.
Sa mall ndjeva! Sa i pastër u bë ajri kur era solli aromën e tij …ajo kohezgjatjeje kujtimesh nuk kthehet më ku unë ti ndjej si atëherë.
Ndjeva sytë të më mbusheshin me lot, por nuk ishin vetëm trishtim, ato ishin falënderim për jetën që më rriti.
U ula në mes të arës dhe vështrova horizontin.
M’u duk sikur babai dhe nëna ishin aty, ulur në plisa, duke pëshpëritur me dheun një përrallë pa fjalë.
Tani ishte radha ime të dëgjoja. U ula, preka tokën dhe ajo më njohu si bir, si farë, si kujtim. Heshtja më përqafoi si një krah i ngrohtë.
Në atë çast kuptova gjithçka që jam, gjithçka që bëra, rrjedh nga këtu, nga ajo ara e vogël, nga duart e nënës, nga shpirti i babait, nga gjyshi që shpërndante jetën me thesin e farës.
Dhe, ndërsa era luante me fletët e misrit të tharë, më dukej sikur dëgjova zërat e tyre duke më thënë:
“Mirë se u ktheve, bir… toka ende të mban mend”!…
Shënim i botuesit:
Marrë me shkurtime për arsye ngarkese komjuterike nga faqja e Web-it “Pasioni, e vërteta dhe shkenca” , me administrator autorin e këtij shkrimi, Ali Jaupi (#Orakujt…)