Nga Vërzhezha në Kujtesë
Shkëlqim Çela
Më lejoni dy fjalë për Mitatin (po e heq “h”- ënë drejtshkrimore).
Ata ishin një brez të rinjsh nga vendi mitik i Skraparit, të cilin nuk luftoi njeri për të ma futur në shpirt, por që erdh si parandjenjë e domosdoshme për identitetin e ardhshëm, si oksigjeni për pacientin.
Mbase bën këtu përjashtim një shok i tim eti, Dine Musai, i cili kur vinte për vizitë, nuk mungonte kurrë të më drejtohej: “Thoje nga je që të ta jap dorën.” “Nga Skrapari” ishte “Hapu Sesam”-i im i fëminisë, fjalë-kalimi për botën e madhe.
E përfytyroja diç si lugjet e verdha, derisa një herë im atë dhe im vëlla më morën me vete, ndaluam dhe zbritëm nga autobuzi në një vend që e quanin Varricë, edhe morëm një shpat të përpjetë që do na çonte tek Itaka jonë me emrin aq të përveçëm Vërzhezhë.
Gjithçka përreth ishte aq e ngjashme dhe e pangjashme me përfytyrimin tim. Ca pjergulla ku kish mbetur një rrush i vërdhemë në bezhë, shumë i ëmbël, plotësonin dyzimin – nuk ishin ‘vresht’ klasik, dhe prapë e mbanin të madhen e tyre me një idil gati të huaj. Pjergulla është shpirti (dhe shpirtoja) e Jugut.
Pak më vonë mësova për një vend që i thoshin Vreshti i Gegës, dhe mashkullorja e vreshtës vinte sërisht e domosdoshme dhe e arsyeshme; Skrapari im ndërronte dhe gjininë e rrushit aq folklorik dhe tabanor. Vreshta e Gegës do të ish aq pa vend edhe natyrisht do ta spostonte vëmendjen te Gega, si kish ardhur ky nga krahinat me rotacizëm në vendin e ë-ve të kudondodhura, ku “mbeta” i thoshin “mbeçë”.
Mund të ketë qenë edhe Veshti i Gegës, nuk e di, e kam të dëgjuar dhe kurrë të lexuar dhe germëzuar, por kjo për mua nuk ka rëndësi. Një “r”- ë e ngrënë nuk duhet të prishë përrallën e bukur ku rrushin e quajnë me emra të çuditshëm si strumbullore apo korith dhe rakia është një art i bukur mikelanxhelosh toskë.
Nga kjo matricë epike, veç burrave të rëndë me emra si Dane, Dine, Neshat apo Qerim, vinte një detashment të rinjsh, djemsh dhe vajzash ndryshe, që friko-respektin ndaj burrave me medalje trimërie apo kujtimi në gjokse, e vazhdonin në një mënyrë të re, pa frikën, por me një çudi të sinqertë që ekzistonin.
Dhe më të pakuptueshëm se burrat e rëndë me emër Izet apo Tare, sepse burrat e rëndë ishin një taban që nuk duhej të ftillohej, por të pranohej me një drojë përkatësie, ndërsa të rinjtë të grishnin t’i kuptoje, si më të afërt të paktën në moshë. Ata edhe të qeshurit e kishin ndryshe.
Mbaj mend nga fëminia një vizitë në Gropovëthin orakullor – plaku dhe kreu i shtëpisë, Ramadani, u kthye nga një rrugë e gjatë, natyrisht në këmbë, dhe i lodhur kërkoi ujë, të cilën vajza e shtëpisë Lavdie, shkoi ta merrte nga burimi, dhe ndërsa plaku thosh ç’u bë, ku është e pse s’po vjen uji se “u dogja”, djemtë qeshnin në dhomën tjetër duke rënë përmbys – në Tiranë nuk qeshte njeri ashtu.
Dhe ajo ishte një qeshje e pastër, me të parë sy më sy, pa fjalë, një lloj humori pa kurrëfarë ligësie që të tregonte se ishe në tjetër gjithësi, ku djemtë e rinj e thërrisnin shoku-shokun nga bregu në breg me sokëllima vetëm zanoresh, edhe kuptoheshin për bukuri, si të flisnin me fjali të gjata.
Ishte një çudi si nga tingulli kuptohej objekti që e lëshonte: kjo është Skoda e Asllanit, thoshte tjetri duke dëgjuar uturimën e motorit prej shumë kilometrash larg. “Kush është ky?” pyesja me çudi duke dëgjuar sokëllimën nga bregu tjetër. Është Peçua, ose Avniu, ose Dinua, vinte përgjegjja e saktë që të shakullepste. Po çfarë tha? Tha që do vijë vonë në shtëpi sot se duhet të shkojë deri në baxho…
Këtu dëshpërimi dhe kapitullimi bëhej i plotë, dhe pyetja “po si i more vesh të gjitha këto” nga ajo zhaurimë nga bregu në breg, që për më tepër bëhej edhe jehonë nga pylli, ajo pyetje pra nuk kish asnjë kuptim.
Ishte njëlloj si të pyesje pse është kjo kodër këtu dhe jo në tjetër vend, pse është mali i Tomorit atje tej dhe jo gjetkë. Më vonë lexova se një gjuhë të tillë tingullore e flisnin akoma një komunitet shumë i vogël në Greqi, dhe se kjo mbahej si një thagmë nga shkencat përkatëse të gjuhësisë, studjuesit e të cilave nuk e kishin shkelur dhe jetuar Gropovëthin tonë me zanore kumtuese breg më breg.
Ata djem ishin eshtra strralli. Kur ata vinin për vizitë në Alidemin suburban-rural në Tiranë, im atë blinte ndonjë bagëti në tregun e gjësë të Rrapit të Trishit (që gjithnjë i thoshim i Treshit, pas një dobësie numerologjike ndoshta) – ishte rasti kur përdorej termi vendor “karçin” që më vonë mora vesh që i thoshin kecit ftujak – për ta therur dhe rrjepur së bashku në bahçen prapa shtëpisë “te mani” i dytë, më i vogël në trup dhe në kokër se mani mbretëror i Lules (xhaxheshës) në hyrje të “rezidencës Çela”, mansioni ynë i periferisë së Tiranës skajlindore, me bahçe të pasme, fiq e ftonj, që i vrau plani morboz socialist e bolshevik për ca parkime idiote të akademisë dhe universitetit, por ku sidoqoftë vinte një erë Dajti dhe Priske si kurrëkund tjetër. Djemtë e Skraparit, kushërinj të afërt dhe aq bukurisht të ndryshëm, ndihmonin me një natyrshmëri që vinte e vetishme që nga kohët e Homerit dhe të Odisesë që kthehej në shtëpi ku ndërkaq kërciste gostia e pretendetëve për Penelopën me mishrat në hell që “të shponin hundën”.
Deri tani nuk e përmenda Mitatin tonë të dashur, por gjithë ç’u tha më lart janë (edhe) për të. Ata ishin një grup që do t’i ëndërronte çdo Federiko Felini, Hajriu qytetar dhe matematikan, Agroni (të cilit me fjalorin e kohës mund t’i thuhej “Çapajev”), Ajeti herkulian, Dinua me diçka prej çeliku në qenien e tij, Avniu me një urtësi dhe qetësi të çuditshme, që bashkëjetonte natyrshëm me “çapajevllëkun” e djemurisë vendore, Bashkimi (Saliasi), mësuesi të cilit sot i lexojmë letërsinë, por që për kohët që po flasim, ishte një Alen Delon i vërtetë në rrethinën bukolike me shkolla dhe lajthishte Dobrushe, dhe natyrisht Mitatit tonë të paharruar, të cilit “i shkonte kravata”, dhe që do të mbetet i ngrirë në kujtesën time me një çast në një bregore të shtegut që çonte teposhtë nga Vërzhezha në Çorovodë, teksa flitej për rakinë dhe fazat e dehjes, kur, siç tha “nuk dua ta bëj në këmbë këtë tatëpjetë, por të fluturonj”.
Kjo mund të ishte fjala ime për ty, Mitat i dashur, që fluturove vërtet prej nesh, kaq po kaq para kohe, një fjalë që nuk e mbaj dot, sepse po jetojmë në kohën e eulogjive të pamundura, o jetë.