“Edhe ti, o Brut?!…, fjalë lapidare nga mitologjia dhe historia”

“Edhe ti, o Brut?!…, fjalë lapidare nga mitologjia dhe historia”

 

Zylyftar Hoxha

 

Është një nga librat e mi, produkt i studimëve, leximeve, shënimeve të mia  të kahershme historike dhe enciklopedike.

 

 

Nuk e di dhe nuk e përcaktoj unë ndikimin dhe vlerën e tij te lexuesit. E vërteta është se për të më kanë ardhur fjalë të sinqerta të mira.

 

 

Më poshtë, po jap një pjesë të parathënies së këtij libri, si dhe disa nga nga ngjarjet mitologjike dhe historike që u kanë rezistuar shekujve dhe përdoren në të folurën dhe komunikimin tonë të përditëshëm.

 

 

Në këtë libër me format xhepi kam bërë përpjekje modeste  të jap disa fjalë e shprehje që kanë çarë epoka e kufij deri sa kanë ardhur te ne, të zbuloj rrënjën dhe origjinën si kanë lindur dhe kur ato përdoren. Nuk pretendoj se lexuesi do të përfitojë ndonjë gjë të madhe dhe të panjohur, por do të plotësojë ndonjë boshllëk të vogël në kulturën e tij.

 

 

Për t’i bërë edhe më konkret dhe më të kuptueshëm, një pjesë e zërave është pajisur edhe me foto, ku piktorë dhe artistë të mëdhenj kanë fiksuar pikërisht ato çaste për të cilat bëhet fjalë në libër.

 

 

Libri është strukturuar si një fjalor me 300 shprehje dhe fjalë:

Në tre rreshta kompjuterikë jepet versioni më i plotë dhe më i mirë mitit dhe historisë dhe në tre rreshta të tjerë jepet shprehja simbol që përdoret në këtë rast dhe në forma të tjera të ndryshme të artit, në skulpturë, pikturë, dramaturgji etj.

 

 

 

***

 

 

“Ahuret e Avgjisë”

 

Avgjia, mbreti i Elidës. Kishte ahure me shumë bagëti, por ahuret nuk ishin pastruar qysh prej 30 vjetësh. Kur erdhi Herakliu në vendin e Avgjisë, ky i fundit i kërkoi Herakliut t’i pastronte ahuret kundrejt një shpërblimi, një të dhjetën e kopesë. Herakliu lëshoi lumin Alfe. Ahuret u pastruan, por mbreti nuk ia dha shpërblimin.

 

 

Në letërsi, filozofi, por edhe në jetën e përditshme përdoret si figurë në kuptimin e pastrimit rrënjësor, e vënies së rregullit.

 

 

“Bashka e artë”

 

Sipas mitologjisë së lashtë para greke, një dash kishte cilësi të rralla, i pajisur me zgjuarsi dhe arsye si njerëzit. Këtë dash të çuditshëm ia bënë fli Zeusit, lëkurën e tij e varën në një pyll, por dikush e vodhi, pasi ajo kishte fuqi mbrojtëse.

 

 

Në kuptimin e figurshëm bashka e artë ka ngelur si simboli i fuqisë, sigurisë dhe fatit. “Atij i ra në pjesë bashka e artë”, ose“rrëmbeu bashkën e artë”, përdoret për një njeri që në një çështje të caktuar e ka ndjekur fati, që ka pasur sukses.

 

 

Gurë ciklopikë

 

Përdoret si term në arkeologji për muret e fortifikatave ose kështjellave shumë të vjetra të ndërtuara me gurë shumë të mëdhenj dhe të papunuar. Sipas një varianti të legjendës, Ciklopët ishin ndërtues mbinjerëzorë. Grekët e lashtë mendonin se muret e vjetër me gurë të mëdhenj e të papunuar i kishin ndërtuar Ciklopët. Nga këta gurë përdori Ciklopi Polifem kundër Odiseut.

 

 

Prej këtej ka ngelur fjala “mur ciklopik”, “gur ciklopik”.

 

 

“Derrat e Circes”

 

Sipas poemës Homerike, Circia, bukuroshja magjistare, i ktheu shokët e Odisesë në derra. Kur e mori vesh, Odiseu, pas shumë përpjekjesh e mundimesh, ua prishi magjinë, duke i kthyer në formën e tyre të parë për të vazhduar më pas me ta udhëtimin për në Itakë.

 

 

“Derrat e Circes” përdoret si nofkë dhe epitet në shumë kuptime. Nga ana tjetër Circe në kuptimin figurativ do të thotë bukuroshe që të magjeps.

 

 

Atribut 

 

(Lat. attributio-vesh, ngjis), simbol që shërben për të karakterizuar një figurë mitologjike. P.sh., shpata dhe peshorja ishin atribut i Drejtësisë; rrufeja, atribut i Zeusit; sfurku me tre dhëmbë atributi i Poseidonit. Pothuajse çdo perëndi apo hyjni kishte atributet e.

 

 

Kjo fjalë ka gjetur një përdorim shumë të gjerë në fjalorin e përditshëm për të treguar punën dhe vlerat e një njeriu.

 

 

Kurora e Dafinës

 

Nimfë, e bija e perëndisë së lumit Pene, të cilën Apoloni e donte marrëzisht, por ajo nuk shfaqte ndonjë interes për të. I shqetësuar, për ta shpëtuar nga sytë e Apolonit, i ati e ktheu të bijën në dafinë. Dafina u bë druri i dashur dhe i shenjtë i Apolonit, atribut simbolik i tij.

 

 

Ndaj që nga kohët më të lashta dhe deri sot dafina simbolizon lavdinë, paqen, dashurinë, mirëkuptimin midis njerëzve.

 

 

“Fuçia e Danaidave”

 

Sipas mitit, mbreti Danaiu kishte 50 vajza, të cilat u martuan me 50 burra. Natën e martesës i ati u tha vajzave t’i vrisnin burrat. Vetëm njëra e shpëtoi burrin e saj. Më pas ato u martuan përsëri me 50 burra të tjerë, por edhe ata u vranë. Si dënim për krimin Danaidat ishin të detyruara të mbushnin një fuçi pa fund me ujë.

 

 

Që këtej doli shprehja të mbushësh “fuçinë e Danaidave”, të bësh një punë të mundimshme dhe të kotë.

 

 

“I ndjekur nga Erenitë”

 

Hyjnesha të hakmarrjes në mitologjinë greke, të cilat perëndi ose heronj të ndryshëm i kanë përdorur kundër kundërshtarëve. Në mitologjinë romake ato u quajtën Furi. Përmenden pothuajse në të gjitha veprat letrare të antikitetit, por edhe në të mëvonshmet në ngjarje me drama të forta.

 

 

Në kuptim të figurshëm fjala Ereni do të thotë hakmarrje. “Atë gjithmonë e ndiqnin Erenitë….”. Por përdoret edhe si mallkim: “Të ndjekshin Erenitë”!

 

 

“U ngjall si Feniksi”

 

Zog përrallor që banonte në shkretëtirat e Arabisë. Sipas legjendës rronte me shekuj. Me që s’kishte femër, ai venitej e tretej në diell, nga mbeturinat doli një krimb, disa thonë një vezë, prej së cilës doli një Feniks i ri.

 

 

Sot emri i Feniksit është bërë simbol i përjetësisë, i mbijetesës dhe i rilindjes. “U ngjall si një Feniks…”. Veç  fjalorit të përditshëm, përdoret si një metaforë në letërsi.

 

 

Skeda e librit:

 

Titulli: “Edhe ti o Brut, fjalë lapidare nga mitologjia dhe historia”
Mblodhi dhe punoi: Zylyftar Hoxha
Redaktor: Viktor Bakillari
Art&Design: Veli Hoxha
ISBN: 978 – 9928 – 415 – 4 – 8
Shtepia Botuese: “Vllamasi”
Tiranë, 2013