Kur Homeri tregon rrugën drejt Dodonës Pellazge…
Nga Besim Dervishi
Studiues
Filmi monumental “The Odyssey”, i shkruar dhe drejtuar nga Christopher Nolan, sjell në ekran udhëtimin legjendar të Odiseut pas Luftës së Trojës.
Rolin kryesor e interpreton Matt Damon, ndërsa muzika është kompozuar nga fituesi i çmimit Oscar, Ludwig Goransson, bashkëpunëtori i Nolanit në filmat Tenet dhe Oppenheimer.
Por në këtë superprodhim hollivudian dëgjohet edhe zëri i Shqipërisë.
Për krijimin e kolonës zanore, Goransson udhëtoi në Shqipërinë e Jugut, ku regjistroi tinguj të muzikës tradicionale shqiptare.
Në muzikën e filmit janë përfshirë elemente të iso-polifonisë labe, tinguj të fyellit baritor dhe instrumente tradicionale shqiptare, duke i dhënë botës së Odiseut një frymë të lashtë ballkanike.
Përfshirja e muzikës shqiptare në filmin e Nolanit nuk është thjesht një zgjedhje artistike. Ajo krijon një urë të papritur ndërmjet poemës homerike dhe trashëgimisë së lashtë muzikore të shqiptarëve.
Pikërisht në këtë çast, kur tingujt e Jugut shqiptar shoqërojnë udhëtimin e heroit homerik, rikthehet edhe pyetja e madhe historike: a ka kaluar Odiseu në hapësirat e Shqipërisë së sotme dhe a ishte mali Tomor destinacioni i udhëtimit të tij drejt Orakullit të Dodonës?
Për më shumë se një shekull, historia zyrtare e ka trajtuar vendndodhjen e Dodonës si një çështje të mbyllur. Megjithatë, burimet e lashta vazhdojnë të ngrehin pyetje që ende nuk kanë marrë përgjigje bindëse.
Njëra prej tyre lidhet me vetë heroin më të madh të Odisesë. Homeri dëshmon se Odiseu shkoi në Dodonë për të pyetur Zeusin mbi fatin e kthimit të tij në Itakë.
Nëse kjo është e vërtetë – dhe vetë Homeri e pohon – atëherë pyetja e madhe nuk është më nëse Odiseu e vizitoi Dodonën.
Pyetja e vërtetë është: ku ndodhej Dodona?
Në tri librat e mi studimorë, “Tomor: The Father of Pagan Gods”, “Tomor: Home of the Pagan Temples” dhe “Tomor: Beyond Dodona’s Mystery“, kam paraqitur argumentet historike, gjuhësore, gjeografike dhe mitologjike që çojnë në përfundimin se Dodona e lashtë ndodhej në malin Tomor të Shqipërisë.
Ky përfundim nuk mbështetet mbi një hamendësim të vetëm, por mbi një mozaik burimesh antike, të cilat, të lexuara së bashku, krijojnë një tablo krejt tjetër nga ajo e pranuar zakonisht.
Pika e parë që bie në sy është origjina e vetë Dodonës. Ajo nuk lindi si një faltore greke. Burimet më të hershme e paraqesin si një qendër pellazge, shumë më të lashtë se qytetërimi klasik helen.
Vetë Homeri nuk i drejtohet Zeusit si “Zeus grek”, por si “Zeus Pellazgjik, sundues i Dodonës”, ndërsa Straboni, duke cituar Eforin, shkruan se Orakulli i Dodonës ishte themeluar nga pellazgët, populli më i lashtë i atyre viseve.
Një dëshmi me rëndësi të veçantë gjendet në librin “Dodona”, botuar në Shtetet e Bashkuara në vitin 1937. Në faqen 74 autori shkruan se në fillimet e periudhës heroike ekzistonte vetëm një orakull ku heronjtë kërkonin vullnetin e perëndive: Dodona.
Sipas tij, ndër ata që shkuan në këtë orakull ishin Akili, i cilësuar shprehimisht si “pellazg vendas”, Uliksi (Odiseu), Oresti, Eneu, Herakliu dhe figura të tjera të mëdha të botës homerike.
Por kjo nuk është një dëshmi e izoluar.
Vetë Homeri e përforcon atë në mënyrë të drejtpërdrejtë. Në Odisenë, Odiseu tregon se kishte shkuar në Dodonë për të dëgjuar prej lisit të shenjtë të Zeusit përgjigjen për pyetjen më të rëndësishme të jetës së tij: duhej të kthehej në Itakë haptas apo fshehurazi?
Ky episod përsëritet dy herë në poemë, njëherë në bisedën me Eumeun dhe më pas në bisedën me Penelopën. Kjo do të thotë se vizita e Odiseut në Dodonë nuk është një legjendë e krijuar nga autorë të mëvonshëm, por pjesë e vetë traditës homerike.
Nëse Homeri është i qartë për destinacionin, mbetet të përcaktohet vendndodhja e tij.
Pikërisht këtu hyn në skenë mali Tomaros, të cilin autorët antikë e lidhin vazhdimisht me Orakullin e Dodonës. Straboni shkruan se tempulli ndodhej pranë ose në rrëzë të malit Tomaros (Tmaros).
Emri Tomaros ruan të njëjtin trung gjuhësor me emrin Tomor, një vazhdimësi që nuk mund të shpërfillet lehtë. Në kërkimin tim kjo nuk përbën vetëm një ngjashmëri fonetike, por një lidhje historike, gjeografike dhe kulturore.
Edhe vetë karakteri i Tomorit përputhet me përshkrimin homerik. Homeri e quan Dodonën “dimërkeqe”, ndërsa Zeusi i saj banon larg, në një vend malor, të ftohtë dhe të mbuluar nga retë.
Mali Tomor është pikërisht një mal i tillë: i lartë, i ashpër, me pyje lisi, burime të shumta, shpella, lugina dhe një klimë të egër dimërore. Për mijëra vjet ai është konsideruar mal i shenjtë, vend i bubullimës, i reve dhe i fuqisë qiellore. Figura e Baba Tomorit, e ruajtur deri në ditët tona në traditën shqiptare, dëshmon vazhdimësinë e një kulti shumë më të lashtë, që mund të lidhet me Zeusin pellazgjik.
Edhe mënyra sesi funksiononte Orakulli e afron Dodonën me këtë botë të lashtë. Perëndia nuk fliste përmes tempujve monumentalë prej mermeri. Ajo fliste përmes natyrës: në fëshfërimën e lisit të shenjtë, në erën, në fluturimin e zogjve, në tingujt e enëve prej bronzi dhe në zërat e pyllit.
Priftërinjtë Selloi, të përmendur nga Homeri, flinin mbi tokë dhe ecnin me këmbë të palara, një ritual që dëshmon lidhjen e tyre të drejtpërdrejtë me tokën dhe natyrën. Ky ishte një kult pellazg, malor dhe shumë më i hershëm se tempujt monumentalë të periudhës klasike.
Në këtë dritë, udhëtimi i Odiseut merr një kuptim krejt tjetër. Ai nuk shkoi në një qytet të Greqisë klasike për të pyetur një prift. Ai shkoi në faltoren më të lashtë të botës pellazge, te lisi i Zeusit Pellazgjik, për të kërkuar udhëzim hyjnor.
Nëse Tomarosi i autorëve antikë është Tomori shqiptar, atëherë rruga e Odiseut ka kaluar nëpër territorin e Epirit të lashtë dhe ka përfunduar në krahinën e Tomorit, aty ku ndodhej Orakulli i Dodonës. Itinerari i tij mund të mos rindërtohet në çdo hollësi, por destinacioni që jep Homeri është i qartë: Dodona.
Kur kësaj dëshmie homerike i shtohen të dhënat e Strabonit, përshkrimi i Zeusit Pellazgjik në Iliadë, libri amerikan “Dodona” i vitit 1937 dhe argumentet e paraqitura në tri veprat e mia “Tomor: The Father of Pagan Gods”, “Tomor: Home of the Pagan Temples” dhe “Tomor: Beyond Dodona’s Mystery”, krijohet një zinxhir faktesh që meriton të rishqyrtohet seriozisht nga historiografia.
Historia e Odiseut nuk përfundon vetëm në Itakë. Përpara kthimit të tij ai u ngjit drejt malit të shenjtë për të dëgjuar zërin e Zeusit. Dhe nëse Dodona ndodhej aty ku tregojnë burimet antike dhe argumentet e paraqitura në këto studime, atëherë gjurmët e heroit më të madh homerik ngjiten drejt zemrës së Shqipërisë, drejt malit Tomor.
Në këtë këndvështrim, Tomori nuk është vetëm një mal. Ai është Tomarosi i autorëve antikë, mali i Zeusit Pellazgjik, mali i Orakullit të Dodonës dhe vendi ku, sipas vetë Homerit, Odiseu shkoi për të pyetur fatin e tij përpara se të nisej drejt Itakës.
Literatura: