Një qasje etimologjike e emrit dhe historisë së tij
Besim Dervishi
Toponimia e fshatrave në krahinën e Tomori përbën një dëshmi të rëndësishme të vazhdimësisë historike dhe gjuhësore të popullsisë shqiptare në këto treva. Brenda këtij konteksti, emri Peshtan paraqet një interes të veçantë studimor, për shkak të shumëllojshmërisë së interpretimeve etimologjike që i janë dhënë.
Një nga referencat më të hershme lidhet me dëshminë e princit Gjon Muzaka në testamentin e tij të vitit 1555, një burim i rëndësishëm për historinë e Shqipërisë mesjetare.
Ky dokument, i përkthyer dhe i komentuar nga studiues të huaj në shekullin XIX, përmend toponimin Peshtan në zonën e Oparit dhe sugjeron një prejardhje nga fjala shqipe “festan” (kapelë, fѐste), e lidhur me një element përshkrues që mund të nënkuptojë “festë e zezë”.
Ky interpretim gjen mbështetje në traditën lokale, ku burrat e zonës njiheshin për përdorimin e qylafëve të zinj prej pellushi.
Një tjetër hipotezë e lidh emrin me termin “peshtaf”, i përdorur në të folmen popullore për të përshkruar një arkëz të vogël ku ruheshin sende me vlerë, veçanërisht bizhuteri. Ky interpretim e vendos theksin në elemente të kulturës materiale dhe jetës familjare tradicionale.
Historiani Ilirjan Gjika e sheh këtë toponim në lidhje me fjalën “peshë”, duke e interpretuar si “vend me peshë” apo “vend me rëndësi”, një koncept që lidhet me statusin social ose historik të banorëve. Në një linjë tjetër interpretimi, gjuhëtari Gjok Dabaj propozon kuptimin “vend në brinjë”, duke iu referuar karakteristikave gjeografike të terrenit ku shtrihet fshati.
Një variant i traditës gojore e lidh emrin Peshtan me numrin pesë, duke sugjeruar një origjinë nga vendosja e pesë vëllezërve themelues. Kjo hipotezë përforcohet nga organizimi aktual i fshatit në pesë lagje kryesore: Lagjja e Bregut, Lagjja e Sipërme, Lagjja e Çesmës së Re, Lagjja e Koçovecit dhe Lagjja e Vazishtës.
Edhe pse kjo mbetet në nivelin e etnografisë popullore, ajo përbën një element të rëndësishëm të kujtesës kolektive.
Në aspektin historiko-arkeologjik, zona e Peshtanit paraqet gjurmë të hershme banimi. Në Fushë-Peshtan janë identifikuar mbetje të një fortifikimi, i cili mendohet të ketë qenë një kala ilire, çka sugjeron ekzistencën e një qendre të organizuar banimi në këtë hapësirë.
Në periudha më të vona, kjo zonë u shndërrua në çiflig të Allajbeut, ndërsa popullsia aktuale e fushës është kryesisht e ardhur nga fshatra përreth si Kapinova, Tomori dhe Lybesha. Ky proces migrimi lidhet me zhvillimet historike pas ekzekutimit të Allajbeut nga administrata osmane.
Por Peshtani nuk është vetëm një pikë në hartë. Ai është një emër që përsëritet në hapësirën shqiptare, duke krijuar një rrjet të heshtur lidhjesh historike. Dikur, një fshat me këtë emër ekzistonte edhe në Çamëri, por pas vitit 1956 emërtimi i tij u ndryshua nga autoritetet greke.
Sot, Peshtanin e gjejmë në Tepelenë, në Opar të Korçes, në rrethin e Fier me dy variante – Peshtani i Madh dhe Peshtani i Vogël – si dhe në trevat shqiptare ne Maqedonin e Veriut, pranë Ohrit.
Megjithatë, jo të gjitha këto vendbanime kanë të njëjtën histori. Sipas të dhënave historike, vetëm Peshtani i Fierit duket se lidhet drejtpërdrejt me Peshtanin e Beratit, duke u populluar nga banorë të ardhur prej tij. Kjo tezë mbështetet nga dëshmitë e Eqerem Vlores dhe rilindasit Bab Dud Karbunara.
Sipas Bab Dud Karbunarës, këta banorë mbanin mbiemrin Peshtanaku, një tregues i qartë i origjinës së tyre. Ai shkon edhe më tej, duke sugjeruar se ata rridhnin nga princërit e Myzeqesë, duke i dhënë këtij toponimi një dimension fisnik dhe historik.
Në përfundim, analiza e varianteve etimologjike dhe e të dhënave historike tregon se toponimi Peshtan është i rrënjosur thellësisht në gjuhën shqipe dhe në realitetin kulturor të zonës.
Pavarësisht dallimeve në interpretim, të gjitha hipotezat konvergojnë në një pikë të përbashkët: autenticitetin dhe vazhdimësinë shqiptare të këtij emërtimi.
© COPRYRIGHT:
“Orakujt e Tomorrit” ruajnë, sipas ligjit shqiptar nr. 35/2016, të drejtat e autorit