Pjesë e shkëputur nga romani autobiografik “Kujtimet e një mësuesi” – Botimet M&B, Tiranë, 2026)
Xhafer Martini u lind më 4 mars 1941 në fshatin Fushë Alie të Dibrës dhe sot feston 85-vjetorin.
Është shkrimtar, studiues i gjuhës letërsisë dhe mbledhës i kulturës popullore.
Ka botuar mbi 60 libra nga të gjitha gjinitë: poezi për fëmijë, tregime, romane.
Vitet e fundit, një pjesë e madhe e botimeve të tij kanë të bëjnë me traditat popullore, etnokulturën dhe alegorinë.
Ka mbledhur dhe kodifikuar “Kanunin e Dibrës”, një vepër madhore në fushën e etnokulturës.
Gjithashtu, ka botuar librin “Vdekja e Idealizimit” (Naimi, 2025), një vështrim kritik mbi librin “Përpara gjyqit të historisë (1912–1966)“, kujtimet e Xhelal Starveckës.
Në Potom ramë porsa filloi nata. Këtu fjetja ishte më problem se kudo.
Darkë, edhe sikur të mos hanim, e prisnim mëngjesin, se na kishte mbajtur mirë ushqimi që patëm marrë me vete.
E dinim se nuk kishte restorante dhe hotele nga do të shkonim, sidomos në Skrapar, në skajin më të largët të një rrethi të varfër. Iu afruam një shtëpie të madhe, por të vjetër. Unë e kisha porosinë e babait: në rast nevoje, kërko për të bujtur në një shtëpi që ka mashën, koshar dhe kalë. Shtëpia kishte edhe koshar, edhe mashë, edhe kalin të lidhur pas kosharit.
Unë isha fshatar dhe i dija mirë hallet e fshatit. Fshatrat, edhe në Skrapar, ishin bërë kooperativë. Varfëria kudo ishte ulur këmbëkryq. Për Potomin ishte barrë e rëndë të mbante shtatë vetë me atë varfëri që kishte. Ne vërtet ishim me dietë dhe kishim para, por aty nuk kishte ku t’i prishje paratë.
Hymë në avllinë e asaj shtëpie nga porta e madhe që ishte hapur. Në oborr pamë një nuse të re dhe, si e përshëndetëm, i thamë se kush ishim.
– Mos keni vend të strehoni këto dy vajza? – e pyeta nusen, duke treguar Renatën dhe Silvën.
– Kush është, kush është? – pyeti një zë i vrazhdët, që erdhi nga kati i dytë i shtëpisë.
Dukej se ishte zëri i një njeriu të moshuar, por tingëllimin e kishte të fortë. Në atë shtëpi, siç dukej, nuk bëhej asgjë pa pyetur atë.
– Miq, – tha nusja e re dhe shtoi: – Miq të largët, nuk janë miq shtëpie.
– Miqtë, po të erdhën në oborr, janë miq shtëpie, – u dëgjua prapë ai zë.
Hapa të rëndë në shkallët prej druri. Po zbriste ai që kishte folur. Mbas një minuti, porta me gur të gdhendur, me qemer, u zu nga figura e plakut të shtëpisë.
Ai ngjasonte me aktorin që luan rolin e fshatarit, rojës së shkollës, tek filmi “Komisari i Dritës”. Ishte tipi më i zakonshëm i malësorit skraparli, veshur me kostumin karakteristik të krahinës. Nuk ishte “kreshnik malesh”, madje pak i rrëgjuar për atë zë të fortë dhe tingëllues.
Ky njeri kishte forcë, kjo dukej, por ajo nuk ishte e jashtme, forcë e trupit, por forcë e shpirtit.
Unë ia kam harruar emrin atij plaku. Po t’ia dija emrin, do të ishte diçka e përkryer, por gjërat e papërkryera, nganjëherë, janë më të bukura…
Plaku doli në oborr. Ishte një plak i fortë, pushtues, siç janë në përgjithësi njerëzit e pushtetshëm nga shpirti. Se shpirti të bën të pushtetshëm; as trupi dhe as pushteti vetë s’e kanë këtë mundësi…
– Hyjmë brenda, – tha plaku.
Unë e kisha vendosur që në asnjë shtëpi nuk do të hynim të gjithë për të bujtur. Do të ndaheshim dy nga dy, që fshatarët ta kishin më të lehtë.
– Duam vend vetëm për dy vajzat, – thashë unë pak autoritar.
– Mua nuk më janë ndarë kurrë miqtë. Të gjithë!
Plaku para, unë mbrapa tij. Të tjerët mbrapa meje. Shkallët dumlluan për disa minuta, derisa hyri brenda edhe i fundit. Dhoma ishte e madhe, në formë drejtkëndëshi (jo katrore si në Dibër), me oxhak dhe me lëkurë delesh tek oxhaku. Ishte një odë e zakonshme fshati. Tavanin e kishte të lartë.
Mua, si më të rriturin, por edhe si përgjegjës grupi, më uli pranë oxhakut, pastaj ngat meje uli të dy vajzat. Kjo më habiti dhe ai e kuptoi habinë time.
– Në Skrapar zoti i shtëpisë i rregullon miqtë nëpër vende, – tha ai, pasi u rrafshuam të gjithë.
– Në Dibër, nga jam unë, miqtë e gjejnë vetë vendin ku ulen, – i thashë.
– Ju nuk mbani gra në konak. Këto janë femra dhe e kanë vendin tek oxhaku.
Për një copë herë biseda u vërtit rreth zakoneve të pritjes dhe të përcjelljes së miqve. Zakone të ndryshme, ose, më saktë, me pak ndryshime, me larmi, se ç’kuptim do të kishte sikur të ishin njëlloj? Nuk thonë kot: “Katund e adet, shtëpi dhe marifet.”
Hyri nusja e re që kishim takuar në oborr dhe tha:
– Buka është gati.
– Tani duam kafe, – tha plaku. – Darka të bëhet më vonë.
Jo, ky nuk ishte një dialog surrealist, nuk ishte pa kuptim.
– Ne kemi ngrënë vonë, se kishim marrë ushqim me vete, – i thashë plakut. – Edhe sikur të mos hamë fare, biem top në gjumë, se jemi lodhur. Ajo darka që tha nusja qenka gati, atë të hamë…
– Ah, Dibër, Dibër, – thirri plaku me një farë entuziazmi të ekzaltuar, vetëm për faktin që unë e kuptova dialogun e tij me të renë. – Meqë ju paski ngrënë vonë, qenka gjë e mirë, se darka do të vonohet pak. Po nata ka filluar të zgjatet dhe nesër nuk do t’ju zgjoj për të lëshuar bagëtinë.
Erdhi ibriku i madh me kafe dhe tabaku me njëzet filxhana. Nusja që i solli, i la në mes të odës. Shpërndarjen e kafesë e bën zoti i shtëpisë.
– Na lejo ta shpërndajë kafen njëra nga këto vajza, – i thashë unë Plakut.
– Mirë, t’i shikojmë marifetin.
Renata dhe Silva filluan pëshpëritjet dhe qeshnin. Nuk ishte e lehtë ta shpërndaje kafen me gjithë atë alamet tabaku prej bakri safi që peshonte dhjetë kile, plus pesha e filxhanave që ishin të mëdhenj dhe të trashë. Por në dollapin tek Plaku ishte një tabak tjetër, po prej bakri, por shumë më i vogël, i hollë, i lehtë.
U ngrit Renata dhe mori tabakun e vogël, që kishte aq filxhana sa njerëz kishte në odë. Me dorën e majtë mbajti tabakun me filxhana, kurse me të djathtën ibrikun me kafe. E filloi nga Plaku dhe deri tek Silva. Sa hije i pati!
– Lum kush të fut brenda, – i tha Plaku asaj.
Mbas një ore dera u hap prapë dhe nusja e re tha:
– Darka gati.
– Bjere, – tha plaku.
Darka u shtrua me mish me lëng, secili në pjatën e vet, pilaf me lëng mishi, një tepsi e madhe me lakror që lëshonte avull. Ne burrat pimë edhe nga një gotë raki. Renata dhe Silva pinë lëng dardhash. U pëlqeu shumë. Mish kishim, por kokë berri në sofër nuk kishim.
– Ti do kokën e berrit, oj Dibër, — tha Plaku. — Kokën e ka ngrënë miku i mbrëmshëm.
– Kokën e han ai për të cilin berri pritet.
– Tamam ashtu, ky berr s’u pre për ju…
– Nderi u bë njësoj, për gëzime u ardhshim përherë.
Hëngrëm darkë me oreks të madh, megjithëse, siç e thashë, kishim ngrënë vonë. Sytë i kishim filxhan, edhe pse ishim lodhur. Kemi rënë shumë vonë për të fjetur…
Kur na doli gjumi, dielli ishte ngritur tre pashë. Mëngjesin e hëngrëm me kos, që na pëlqeu shumë.
Fshati ishte kolektivizuar, por bagëtinë në atë kohë nuk e kishin tufëzuar dhe, siç dukej, nuk kishte shumë kufizim në mbajtjen e saj. Ai ishte vend malor dhe bagëti mund të mbaje…
U ndamë me përqafime me plakun.
Dolëm nëpër fshat. Po fshati shikohet menjëherë. Nga shumë tregues dukej që kishte varfëri. Si mund t’u bëhemi barrë këtyre njerëzve? – pyesja veten unë. Ku do të shkonim?
U ngjitëm lart në një hapësirë me bar të bleruar dhe pamë nja dy kasolle, mbuluar me kashtë; dyert komunikonin me mjedisin e jashtëm. Në të dy kasollet kishte nga tre shtretër. I kishte ndërtuar kooperativa për traktoristët që vinin në fshat në kohë fushatash. Krevatët ishin prej druri dhe dyshekët prej kashte.
“Bukuri” – thamë ne djemtë.
Do të flinim aty, nëse na lejonin. Kryetari i fshatit na tha se mund të rrinim aty sa të donim. Për të ngrënë bini poshtë, se keni mensën. Vajzat i çoi të flinin në një shtëpi. Kur i takuam, ishin të gëzuara.
– Na pritën mirë dhe na duan shumë, – thanë ato. Kushtet nuk i kishin si në Dardhë të Korçës, por dashuria dhe ngrohtësia nuk kishin të krahasuar. Këto hollësi i tregonte Renata.
Krevatët kishin çarçafë, por ata ishin pa larë, me djersën e traktoristëve. Nxorëm dyshekët dhe bataniet në diellin e fortë të korrikut dhe i lamë gati gjithë ditën.
Ditën e parë për drekë u mblodhëm të gjithë në mensën e kooperativës. Më pëlqeu ajo mensë, megjithëse nuk ishte as dhomë, por diçka si ballkon në katin e parë, me do tavolina prej dërrase të pazdruguara dhe me ca stola të gjatë anash. Por mensën e mbanin pastër; njëra prej grave i kruante dërrasat me tel dhe ato bëheshin të pastra sikur t’u kishte shkuar përsipër strugu.
Për drekë kishte kos, qumësht, turli me zarzavate, makarona, pilaf dhe fasule, vezë të fërguara etj. Buka ishte gruri. Unë, zakonisht, isha i kënaqur me fasulen. Nuk haja drekë pa fasule.
Hajekeqe, siç thotë populli, ishte Renata. Ajo zgjidhte. Nuk ishte vajzë e llastuar, por e brishtë dhe nuk hante çdo gjë. Hante fare pak. Fshati nuk kishte shumë tokë buke, por ajo që ishte, prodhonte mjaft. Kopshtet, kur janë të shëndetshme, nuk kanë ngjyrën e gjelbër tipike, por si të zezë. Kopshtet ishin plot, pemët ishin plot.
Ne tek “hoteli” kishim vetëm dy mana. Asnjë pemë tjetër rreth e rrotull në tetë hektarë vend.
Mbas dreke tek ne erdhën Silva dhe Renata me zymbyla plot me kastravecë, mollë, kumbulla e çfarë nuk kishin sjellë.…
Nënat e Potomit u kishin thënë se kopshtet dhe bahçet me pemë ishin të tyret, të merrnin çfarë të donin dhe sa të donin.
Në mbrëmje bëheshim bashkë dhe dilnim rrugëve të fshatit, takoheshim me fshatarë dhe bisedonim. Skraparlijtë janë njerëz të afruar, të hapur dhe të muhabetit. Vajzat u miqësuan jo vetëm me femrat e shtëpisë ku banonin, por pothuaj me një pjesë të mirë të vajzave dhe nuseve të fshatit.
U bënë dhjetë ditë në Potom. Nuk na e kishte marrë mendja se mund të rrinim kaq gjatë në një fshat të largët dhe të humbur si ai. Nuk kishim asnjë kontakt me qytetërimin, në kuptimin e mjeteve të informimit dhe të dëfrimit, të kulturës, por kishim kontakt me shpirtin e popullit, që është nga pasuritë më të mëdha…
Familja që mbante vajzat u kishte thënë të hanin aty; e konsideronte fyerje të shkonin në mensë. Dhe ato nuk erdhën më në mensë, me përjashtim të rasteve të rralla.