Dhimitër Shtëmbari: Trokitje në derën e kujtesës për një mik të vjetër
Nga Dhimitër Shtëmbari
Ndërsa isha para makinës daktilografike në zyrën e gazetës “Kushtrim brezash” aty nga korriku i vitit 1999, para meje paraqitet një zonjë. Zonjë nga paraqitja, zonjë nga ç’mendonte dhe fliste.
– Unë jam bashkëshortja e Et’hem Hysit me banim në Durrës.
Qendroi një hop dhe vazhdoi:
– Në qoftë se e njihni këtu Pandi Konomin, një veteran korçar, unë jam motra e tij.
Sapo dëgjova emrin e veteranit të nderuar korçar, iu ktheva:
– E kush nuk e njeh Pandin këtu në selinë e Komitetit Kombëtar!
Boll të ishte si Pandi dhe Filloretit nuk do t’i mungonte asgjë. Se Pandi ishte nga ata që nuk i fliste goja, por zemra.
– Im shoq nuk është në gjendje të mirë shëndetësore. Është gozhduar në shtrat! Unë i kam dorëshkrimet dhe kërkoj nga ju që t’i shikoni dhe të kujdeseni që të botohen. I kam daktilografuar vet, pa gabime…
Ishte e kotë të zgjatesha. Zonja përballë ishte bindëse në ato që thoshte.
Filloreti paskej punuar sekretare në Shkollën e Ultë Profesionale të Durrësit.
Mbas disa ditësh u gjenda në Durrës, në shtëpinë e Et’hem Hysit. Te dera më priti Filloreti dhe më shoqëroi në dhomën ku qëndronte i shoqi.
– Et’hem! – iu drejtua. – Na ka ardhur Dhimitër Shtëmbari…
I shtrirë në krevat, Et’hemi bëri përpjekje të ngrihej, por bashkëshortja ndërhyri menjëherë:
– Mos luaj, se bisedojmë edhe kështu…
Gjendur në këtë skenë, mëndja më fluturoi shumë larg në kohë e në vend: te Nkolla Ostrovskij.
– Dorëzoja në duar materialet, – i foli Et’hemi Filloretit.
– Po, sapo ia dorëzova…
Të them të drejtën, sytë m’u mbushën me lotë. Teksa e shikoja ashtu të shtrirë, Et’hemi më fliste sikur të ishte atje në Spatharën e vetë, në llogoren e luftës si ish partizan, në orën e mësimit në një gjimnaz të Durrësit, në një seancë diskutimesh në rrethin letrar të Durrësit, ku ishte kryetar…
Detyra e gazetarit më bëri të gërmoj në jetën dhe veprimtarinë e Et’hem Hysit. Ishte nga Spathara e Skraparit, lindur më 7 korrik 1928. Ishin disa vëllezër, katër prej të cilëve (Zeneli, Izeti, Et’hemi dhe Nekiu) kishin qënë pjesëmarrës në rreshtat partizane.
Et’hemi kishte dalë partizan në dhjetor të vitit 1943. Xhaxhaj i tij, Ramiz Spathari, kishte qenë shok i ngushtë i Riza Cerovës, vrarë së bashku nga duar kriminelësh.
Mbas çlirimit të Atdheut, për ca kohë, djaloshi nga Spathara kishte qenë oficer, duke shërbyer si i tillë në disa reparte ushtarake.
Me prirje të spikatura për letërsi, oficeri i ri pat mbaruar me korrespondencë fakultetin gjuhë – letërsi shqipe në Universitetin Shtetëror të Tiranës. Dhe rasti e pat sjellë që të jepte mësim në disa gjimnaze të Durrësit.
– Aty nga vitet shtatëdhjetë, – ndërhyn Filloreti, – Et’hemi ka qënë kryetar i rrethit letrar, se atëhere nuk kishte degë, të qytetit të Durrësit. Kishte goxha shkrimtarë ky rreth letrar, si Gjergj Vlashi, Moikom Zeqo e të tjerë.
Që në vitet shtatëdhjetë Et’hemi do të pranohej anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve e të Artistëve të Shqipërisë. Në këto vite do të botonte vëllimin poetik “Ylli mes Yjesh”, me të cilin pat fituar çmimin e dytë kombëtar në një konkurs letrar për fëmijë. Po para vitit 1990 pat botuar edhe poemën “At e bir”, si dhe vëllimin me poezi “Zëri i ndërgjegjes”.
Mbas vitit 1990, edhe pse me gjendje të rënduar shëndetësore ka botuar disa vëllime poetike, si “Shqiponjat e shkrepit”, “Poemat e Veriut”, “Dhimbje e gjatë”, Triologji tranzicioni” e të tjerë.
Mbas tri botimeve të fundit, aty nga viti 2000, në sallën kryesore të Pallatit të Kulturës “Aleksandër Moisiu”, dega e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Durrësit organizoi promovimin e vëllimeve poetike të porsadala në qarkullim.
Folën me këtë rast shkrimtari i mirënjohur Bashkim Hoxha, shkrimtari tjetër Bardhyl Agasi dhe të tjerë. E mori fjalën, sigurisht, edhe redaktori i këtyre vëllimeve poetike, Dhimitër Shtëmbari.
Et’hem Hysi nuk është thjesht vjershëronjës. Është poet i spikatur. I denjë për ta patur karriken e vet të veçantë në sallën e madhe të poetëve të kohës sonë. Lexuesit i drejtohet me mendim të figurshëm.
Materialin poetik e ka të ndërtuar me mjete të shumta e të larmishme stilistikore. Ka përdorur me masë figura stilistike, të kuptmit, të shqiptimit poetik, të fjalorit poetik, të sintaksës poetike etj. etj.
Vëllezërit Hysi nga Spathara e Skraparit: Zeneli, Izeti, Nekiu, Et’hemi dhe Saliu
Et”hem Hysi është poet i ndjenjës së pastër dhe i mendimit të qartë. Poezia e tij të nxit mendim e të zgjon emocion. Lexon poezinë e Et’hemit dhe e merrë të qartë mesazhin:
“Thonë e ç’nuk thonë/ Për të shkuarën time/ Se paskam lundruar/ Në një botë me krime!” Dhe, më tej, shkruan: “Për aq sa pata/ Kurrë nuk kam heshtur/ Për sa forcë që kisha/ Kurrë nuk kam rreshtur”.
Edhe pse një çerek shekull i ndarë nga jeta, e ndjejmë të jetë mes nesh teksa na drejtohet:
“Të paktën shikoni/ Ca nga historia/ vriteni pak mendjen/ Ç’kërkon Shqipëria”.
Dhe thuaj se nuk kishte te drejtë Soren Kirkegard, filozof i madh danez (1813 – 1855), kur thoshte:
“E çfarë është poeti? Një njeri i palumtur, që e fsheh ankthin e pafund në zemrën e tij, por buzët e të cilit janë formuar në atë mënyrë, që psherëtimat dhe qarjet të tingëllojnë si një muzikë e bukur”.
QENË QË LEHIN PËR TË ZONË
Et’hem Hysi
Qenë që lehin për të zonë,
kemi parë gjithmonë;
pas një fiku, pas një mani,
duke lehur me zell qeni.
Prapa çobanit me dhi,
te një stan a te një mulli;
madje edhe të diplomuar,
si langonj për të kafshuar.
Por s’patëm parë ndonjëherë
qenë që lehin për të tjerë,
me orar e me program:
hum-hum-hum e ham-ham!
Kur këtë pashë një natë
jo një qen, po gjashtë a shtatë
thashë me vete: “S’ke ç’i bën,
ndodh kjo kur qenke qen.”