…që luftoi përkrah Ali Pashë Tepelenës dhe ra heroikisht në Mesolongj
Banush Sevrani është një nga figurat më të njohura të traditës historike të Skraparit dhe një ndër kapedanët shqiptarë që u dalluan në fundin e sundimit të Ali Pashë Tepelena.
Edhe pse emri i tij nuk gjendet shpesh në dokumentacionin osman, ai përmendet në studime shqiptare, në kujtimet e autorëve grekë dhe, mbi të gjitha, në këngët popullore, të cilat kanë ruajtur kujtesën e një luftëtari me reputacion të jashtëzakonshëm.
Origjina
Banushi lindi në fshatin Sevran të Skraparit, prej nga mori edhe mbiemrin “Sevrani”. Viti i lindjes nuk njihet. Ai u rrit në një krahinë me tradita të spikatura luftarake, ku shumë burra shërbenin si mercenarë ose kapedanë në ushtritë e pashallarëve shqiptarë.
Tradita gojore e përshkruan Banushin si një prijës të lindur, me aftësi të rralla organizative dhe ushtarake. Në gjuhën e përditshme ai njihej edhe si Bano, ndërsa në disa burime greke haset me emrin Pano.
Në shërbim të Ali Pashës
Në fund të shekullit XVIII dhe fillimin e shekullit XIX, Banush Sevrani hyri në shërbim të Ali Pashë Tepelenës, sundimtarit të Pashallëkut të Janinës. Ai u bë një nga komandantët e besuar të ushtrisë shqiptare të Pashait.
Sipas studiuesit Hysni Daja dhe autorit grek Dhimitër Fotiadhi, Banushi komandonte një forcë që, sipas rrethanave të luftës, varionte nga 500 deri në 1.500 luftëtarë. Kjo ishte një forcë e konsiderueshme për organizimin ushtarak të kohës dhe tregon pozitën që ai kishte fituar në hierarkinë e Ali Pashës.
Luftëtarët e tij vinin kryesisht nga Skrapari, por edhe nga Përmeti, Frashëri, Këlcyra dhe krahina të tjera shqiptare.
Lufta kundër Portës së Lartë
Kur në vitin 1820 Sulltani shpalli rebel Ali Pashën dhe dërgoi ushtri të mëdha kundër tij, Banush Sevrani mbeti ndër komandantët që nuk e braktisën.
Në folklorin e Skraparit është ruajtur kënga:
Banushi hipur në kalë,
Vret e pret nizamë me pallë;
O Banush, të doli nami,
Kokën tënde do Sulltani.
Kjo këngë nuk mund të merret si dokument historik, por dëshmon mënyrën se si populli e ka kujtuar figurën e tij si luftëtar besnik dhe trim.
Pas vrasjes së Ali Pashës
Pas vrasjes së Ali Pashës në janar 1822, shumë komandantë shqiptarë u shpërndanë ose iu bashkuan forcave të ndryshme.
Burime shqiptare dhe greke pohojnë se Banush Sevrani vazhdoi luftën përkrah suliotëve dhe arvanitasve, duke mbështetur rezistencën kundër ushtrive osmane. Në këtë periudhë ai bashkëpunoi me prijës të njohur të kryengritjes greke, ndërsa ruajti lidhje të ngushta me luftëtarët shqiptarë të Epirit.
Një dëshmi me interes është ajo që citohet nga studiuesi Stavri Naçi (“Studime Historike”, 1971), sipas së cilës Banush Sevrani kundërshtoi vazhdimin e luftës në anën osmane dhe kërkoi pagesën e luftëtarëve të tij përpara se të largohej nga ushtria osmane. Ky episod paraqitet si një nga momentet kur shumë njësi shqiptare refuzuan të luftonin kundër suliotëve.
Rënia heroike
Sipas burimeve shqiptare dhe autorëve grekë, Banush Sevrani u vra më 18 shkurt 1826, gjatë luftimeve të ashpra në ishullin Dollma, pranë Mesolongjit.
Ai luftonte në mbrojtje të pozicioneve të kryengritësve dhe, sipas rrëfimeve, ra në krye të luftëtarëve të tij. Bashkëluftëtarët shqiptarë nuk lejuan që trupi i tij të binte në duart e ushtrisë osmane dhe e varrosën pranë luftëtarëve të tjerë shqiptarë të rënë në atë betejë.
Banush Sevrani në kujtesën popullore
Në Skrapar emri i Banush Sevranit ka mbijetuar më shumë në këngë, rrëfime dhe toponime sesa në dokumente arkivore.
Tradita lokale i atribuon atij edhe ndërtimin ose financimin e disa veprave publike, ndër to Urën e Zabërzanit. Megjithatë, studiuesit mendojnë se këto të dhëna nuk janë plotësisht të provuara, pasi ura mund të jetë ndërtuar disa dekada pas vdekjes së tij ose mbi një strukturë më të hershme.
Vlerësim historik
Figura e Banush Sevranit ndodhet në kufirin mes historisë së dokumentuar dhe kujtesës popullore.
Aiu mbetet një nga kapedanët më të shquar që nxori Skrapari në fundin e epokës së Ali Pashë Tepelenës.
Edhe pse dokumentacioni arkivor për të është i kufizuar, dëshmitë e historiografisë shqiptare, referimet në autorë grekë dhe kujtesa e pasur popullore përputhen në një pikë thelbësore:
ai ishte një prijës i aftë, besnik ndaj njerëzve të tij dhe një luftëtar që fitoi emër në betejat më të rëndësishme të kohës.
Figura e tij përfaqëson kontributin e shqiptarëve të jugut në ngjarjet që tronditën Ballkanin në fillim të shekullit XIX dhe meriton një vend më të dukshëm në historiografinë shqiptare.
Mblodhi dhe përgatiti materialin: Zylyftar Hoxha #”Orakujt…”