Pasuri e natyrës që për shekuj ka ushqyer jetën, punën dhe traditat e banorëve të kësaj treve

 

 

Burimi i Kërpicës është një nga ato dhurata të rralla që natyra i ka bërë trevës së Tomorricës. Ai është i njohur prej kohësh për sasinë e madhe dhe të qëndrueshme të ujit, por edhe për rolin që ka luajtur në jetën ekonomike e shoqërore të banorëve të zonës.

 

Uji i tij ka vënë në lëvizje mullinj, dërstila e më pas edhe hidrocentrale. Për gati një shekull, pesë mullinjtë karakteristikë të Kërpicës kanë bluar drithin e bukës për banorët e një hapësire të gjerë përreth. Ndërsa dërstilat, të shumta në numër, kanë qenë një tjetër dëshmi e mjeshtërisë dhe traditës së hershme të banorëve të këtij fshati në përpunimin e prodhimeve të leshta.

 

Por Kërpica nuk është vetëm histori pune e tradite. Ajo është edhe një dukuri me interes të veçantë gjeologjik dhe një pasuri natyrore me potencial të madh për të ardhmen.

 

 

Uji i burimit të Kërpicës bën pjesë në grupin e ujërave të ftohta. Temperatura e tij në dalje është rreth 9 gradë Celsius. Ai është pa shije, pa erë, pa ngjyrë dhe i tejdukshëm. Sipas përbërjes fizike, kimike dhe bakteriologjike, plotëson normat e ujit të pijshëm.

 

Burimi ka analogji me burimet e tjera që dalin në këmbët e malit të Tomorrit, si për nga kushtet e formimit, ashtu edhe për nga vetitë fiziko-kimike. Këto burime kanë origjinë karstike dhe lidhen me formacionet karbonatike të malit të Tomorrit, të cilat përbëjnë një kolektor të madh natyror ujëmbledhës.

 

Në krahasim me burimet e Sotirës, në pjesën perëndimore, Kërpica ndodhet në një kuotë më të ulët. Kjo është një nga arsyet që uji i saj nuk shteron në asnjë stinë. Një rol të rëndësishëm luan edhe pellgu i madh ujëmbledhës nëntokësor, i cili siguron një furnizim të vazhdueshëm dhe relativisht të qëndrueshëm.

 

Burimi ndodhet në anën lindore të malit të Tomorrit, në këmbë të tij. Ai del në lartësinë rreth 390 metra mbi nivelin e detit, rreth 700 metra në jugperëndim të fshatit, në të djathtë të rrugës që të çon drejt Tërrovës së Skraparit.

 

Buron në rrëzë të shkëmbinjve gëlqerorë, të cilët bien thikë në kufirin e tyre me shkëmbinjtë flishorë. Formacionet gëlqerore ku del burimi janë të ngjashme me ato të malit të Tomorrit, por, sipas shpjegimit gjeologjik, nuk kanë lidhje të drejtpërdrejtë me to. Ato konsiderohen pa rrënjë, pasi në një periudhë shumë të hershme mund të kenë rrëshqitur në bllok.

 

 

Prurja e burimit arrin afro 1 metër kub ujë në sekondë, me një regjim pothuajse të qëndrueshëm. Eshtë një lumë që lind nga toka

 

 

Sapo del nga toka, uji nis menjëherë të gjarpërojë tatëpjetë, duke krijuar luginën e ngushtë të përroit të Kërpicës. Në fillim, kjo luginë është mjaft e pjerrët dhe ka një disnivel rreth 50 metra. Ajo zhvillohet në drejtim të veriut për rreth 300 metra.

 

Më tej, uji e ka zgjeruar luginën dhe ka ndryshuar drejtim, duke marrë rrugën nga lindja. Aty, në një shtrat më pak të pjerrët dhe në shkëmbinj më të butë, ai vazhdon rrjedhën si një lumë i vogël, por i plotë, derisa derdhet në lumin e Tomorricës, pranë ndërtesës së hidrocentralit.

 

Ky ujë nuk ka qenë vetëm një dukuri natyrore për t’u admiruar. Ai ka qenë një burim jete dhe pune për breza të tërë.

 

Me ujin e Kërpicës kanë punuar pesë mullinjtë e famshëm të fshatit. Ata bluanin drithin e bukës për banorët e Kërpicës dhe të fshatrave përreth.

 

Ishte një kohë kur mulliri nuk ishte thjesht një vend ku bluhej misri apo gruri. Ai ishte një pikë takimi, një vend ku njerëzit prisnin radhën, bisedonin, shkëmbenin lajme dhe lidhnin marrëdhënie shoqërore. Barrëtorë të shumtë vinin nga larg me kuajt e mushkat, aq sa shpesh ishte e vështirë të gjeje një radhë të lirë për të bluar.

 

Pesë mullinjtë ndodheshin brenda një ndërtese të përbashkët prej guri, në qendër të fshatit.

 

Uji merrej nga përroi nëpërmjet një rrëmbese të vetme, gjithmonë ujëplotë, dhe më pas ndahej drejt pesë grykëve të mullinjve përmes koritave prej druri, të ndërtuara me pjerrësi të madhe.

Kur të pesë mullinjtë punonin njëherësh, skena ishte e veçantë. Elikat e drunjta, nën forcën e ujit, krijonin një zhurmë karakteristike, ndërsa uji shpërndahej me forcë rreth grykave, duke formuar rrathë koncentrikë dhe spërkla të bardha.

 

Rreth mullinjve krijohej kështu një mjedis i freskët dhe çlodhës. Në ditët e nxehta të verës, freskia e ujit dhe zhurma e vazhdueshme e mullinjve e bënin vendin veçanërisht tërheqës.

 

E kur rrezet e diellit binin mbi pikëzat e ujit që shpërndaheshin nga pesë grykat, në ajër krijoheshin ylbere që kryqëzoheshin me njëri-tjetrin. Ishte një pamje njëherësh natyrore, e gjallë dhe piktoreske.

 

Por kjo pamje sot i përket kujtesës.

 

Mullinjtë pushuan së funksionuari kur uji i burimit filloi të shfrytëzohej për nevoja të tjera, veçanërisht për hidrocentralin. Në këtë mjedis të freskët e çlodhës ishte ngritur edhe spitali rural. Pranë daljes së burimit kanë funksionuar edhe mullinj të tjerë, duke e bërë Kërpicën një nga qendrat më të njohura të kësaj veprimtarie në zonë.

 

 

Por historia e ujit të Kërpicës nuk mbaron te mullinjtë.

 

Poshtë burimit, aty ku uji rridhte me vrull, thuajse çdo shtëpi kishte ngritur dërstilën e vet. Në to, mjeshtërit kërpicarë përpunonin me një teknikë të përsosur prodhimet prej leshi.

 

Dërstila ishte një nga ato pajisje të traditës që tregonin se si njeriu dinte ta kthente fuqinë e natyrës në punë dhe në mirëqenie. Uji bënte atë që sot e kryejnë makineritë moderne.

 

Në Kërpicë vinin porosi nga anë të ndryshme të krahinës. Mjeshtëria e banorëve kishte marrë emër dhe prodhimet e tyre kërkoheshin larg fshatit.

 

Ndër mjeshtrit e apasionuar të kësaj tradite ishte edhe Islam Selimi, i cili grumbullonte, përpunonte dhe shpërndante porositë, duke udhëtuar me kalin e tij të bardhë.

 

Kjo traditë, pavarësisht ndryshimeve të kohës, nuk është zhdukur plotësisht. Ajo vazhdon të jetojë si një pjesë e trashëgimisë së Kërpicës.

 

 

Sot burimi ka një tjetër rëndësi.

 

 

 

Një pjesë e konsiderueshme e ujit të tij përdoret për furnizimin me ujë të qytetit të Gramshit dhe të rrethinave. Për këtë qëllim është ndërtuar një ujësjellës rreth 17 kilometra i gjatë, i përfunduar në vitin 2000.

 

Një sasi tjetër e ujit shfrytëzohet për hidrocentralin e Kërpicës, me fuqi të instaluar rreth 200 kW.

 

Megjithatë, edhe pas këtyre përdorimeve, një sasi e konsiderueshme uji vazhdon të rrjedhë e lirë.

 

Dhe pikërisht këtu lind pyetja: A po shfrytëzohet sa duhet kjo pasuri natyrore?

 

Uji i Kërpicës, për cilësinë dhe bollëkun e tij, përbën një potencial të rëndësishëm ekonomik. Me studime të plota dhe investime të përshtatshme, ai mund të shfrytëzohet edhe për prodhim e tregtim të ujit të ambalazhuar, duke krijuar një veprimtari ekonomike në vetë burimin.

 

Por pasuria e Kërpicës nuk është vetëm uji.

 

Është edhe peizazhi, gjelbërimi, lugina, shkëmbinjtë, historia e mullinjve, kujtesa e dërstilave dhe gjithë ajo atmosferë e veçantë që krijon bashkimi i ujit me malin dhe natyrën.

 

Me vendim qeverie, Kërpica është shpallur gjeomonument i natyrës, një status që i jep kësaj pasurie edhe një rëndësi të veçantë për mbrojtjen, studimin dhe promovimin e saj.

 

Ajo mund të kthehet në një pikë tërheqëse turistike, jo vetëm për banorët e zonës, por edhe për vizitorët që kërkojnë të njohin natyrën dhe trashëgiminë e trevave të Tomorrit.

 

 

Sot në Kërpicë mund të shkojë kushdo që dëshiron të shohë nga afër këtë mrekulli të natyrës. Nga Gramshi rruga është rreth 18 kilometra.

 

Por vizita në Kërpicë nuk është thjesht një udhëtim drejt një burimi uji.

 

Është një udhëtim drejt një vendi ku gjeologjia, historia, puna dhe natyra janë bashkuar në një pikë të vetme.

 

Këtu uji ka qenë dikur fuqia e mullinjve, forca e dërstilave dhe më pas energjia e hidrocentralit. Sot ai vazhdon të jetë burim jete për njerëzit dhe një pasuri e çmuar e natyrës.

 

Dhe ndoshta pikërisht kjo është mrekullia e vërtetë e Kërpicës: uji që nuk pushoi së rrjedhuri, edhe atëherë kur shumë prej gjurmëve të jetës së dikurshme u zhdukën.

 

Kërpica mbetet aty, në këmbët e Tomorrit, me ujin e saj të ftohtë e të kthjellët, si një dëshmi e gjallë e pasurisë së fshehur të kësaj treve.

 

Një pasuri që nuk duhet vetëm të kujtohet, por edhe të mbrohet, të promovohet dhe të vihet më shumë në shërbim të së ardhmes.