Çfarë ruan territori dhe çfarë ka mbetur në kujtesë dhe në letër!…
Nga listat zyrtare te realiteti në terren: kalatë, vendbanimet prehistorike, urat historike, shpellat, pyjet dhe monumentet e natyrës presin inventarizim, mbrojtje dhe përgjegjësi institucionale
Orakujt e Tomorrit – Investigim:
Ne, si “Orakujt e Tomorrit”, në spektrin mediatik shqiptar përfaqësojmë një zë të thjeshtë, modest, por të drejtë dhe të fortë kur e kërkon nevoja.
Ndaj, në këtë rast kërkojmë nga bashkëpunëtorët, intelektualët, miqtë dhe dashamirët tanë skraparllinj dhe jo skraparllinj, nga lexuesit, dashamirësit dhe ndjekësit tanë të pëditshëm, të na mbështesin që të bëjmë diçka në të mirë të vendlindjes, historisë dhe kulturës sonë të trashëguar.
Faleminderit pë mirëkuptimin!
Zylyftar Hoxha
Administrator i “Oakujve…”
Një pasuri që nuk mund të mbrohet vetëm “me një listë”!
Skrapari nuk është vetëm vendi i kanioneve të Osumit, i Tomorrit madhështor, i historisë së qëndresës dhe i traditave të rralla. Ai është edhe një territor me gjurmë të hershme qytetërimi, fortifikime, vendbanime prehistorike, ura, monumente kulti, shpella, burime ujore, pyje dhe formacione natyrore që përbëjnë një pasuri të çmuar historike, shkencore dhe turistike.
Por, përtej bukurisë që shohim dhe historisë që trashëgojmë, lind një pyetje që nuk mund të shmanget: Në çfarë gjendjeje ndodhet sot kjo pasuri?
A janë monumentet e shpallura të mbrojtura realisht? A ruhen, mirëmbahen dhe kontrollohen? A ka objekte që po dëmtohen nga koha, braktisja, ndërhyrjet e pakontrolluara apo mungesa e kujdesit? Dhe, më e rëndësishmja, a ekzistojnë raste kur monumenti figuron në dokumentet zyrtare, por në terren mungojnë shenjat e mbrojtjes, orientimi, dokumentimi i përditësuar apo edhe gjurmët e qarta të identifikimit?
Këto nuk janë pyetje retorike. Janë çështje që kërkojnë përgjigje institucionale dhe verifikim në terren.
Më 10 tetor 2026, “Orakujt e Tomorrit” publikoi një inventar të monumenteve të kulturës, monumenteve të natyrës dhe zonave të mbrojtura të Skraparit, të nxjerrë nga administrata rajonale përgjegjëse për Qarkun e Beratit.
Vetë publikimi ngre shqetësimin për pasaktësi të mundshme, objekte të lëna jashtë listës dhe monumente që, sipas vërejtjeve të autorëve, mund të kenë pësuar degradim ose të mos identifikohen më lehtë në terren. Këto vërejtje përbëjnë një pikënisje për investigim, por kërkojnë verifikim të pavarur për secilin objekt.
Dokumentacioni zyrtar i Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore Berat përmend njëzet objekte monument kulture të shpallura në zonën e Skraparit, ndër të cilat fortifikime, vendbanime prehistorike, vepra inxhinierike, objekte kulti dhe banesa tradicionale. Ndërkohë, inventari i monumenteve natyrore përfshin një numër të konsiderueshëm formacionesh gjeologjike, shpella, burime dhe elemente të veçanta të peizazhit.
Pra, pasuria është e dokumentuar. Por sa e plotë është lista, sa i përditësuar është informacioni dhe çfarë gjendjeje kanë këto objekte sot? Këtu nis investigimi ynë.
I. Monumentet që njihen dhe vizitohen: pasuri që kërkon më shumë se famë
Disa nga vlerat më të njohura të Skraparit janë bërë pjesë e identitetit të zonës dhe e itinerareve turistike. Ndër to janë Kanionet e Osumit, Ura e Kasabashit, Shpella e Pirogoshit, Mali i Tomorrit dhe zona e Bogovës.
Këto vende dëshmojnë se trashëgimia natyrore dhe kulturore mund të shndërrohet në një burim të rëndësishëm zhvillimi, nëse mbrojtja, informimi dhe administrimi ecin së bashku.
Kanionet e Osumit janë ndër atraksionet më të njohura të zonës. Për to, Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura ka sqaruar se monumentet natyrore mbrohen për shkak të vlerave të tyre të veçanta dhe se menaxhimi duhet të synojë ruajtjen e karakteristikave natyrore, kulturore, historike e arkeologjike.
Por njohja turistike nuk është e barabartë me mbrojtjen e plotë. Për çdo pikë të frekuentuar duhet të verifikohen sinjalistika, menaxhimi i mbetjeve, siguria e vizitorëve, respektimi i kufijve të zonës së mbrojtur dhe ndikimi i veprimtarive njerëzore.
E njëjta qasje duhet të zbatohet edhe për Urën e Kasabashit, monument me vlera historike dhe inxhinierike. Nuk mjafton të figurojë në guidat turistike. Duhet të dihet nëse ka një plan mirëmbajtjeje, nëse kryhen inspektime periodike dhe nëse ndërhyrjet eventuale bëhen sipas kritereve të trashëgimisë kulturore.
Edhe Shpella e Pirogoshit, me vlerat e saj natyrore dhe speleologjike, kërkon vëmendje të posaçme. Çdo ndërhyrje e pakontrolluar, dëmtim i formacioneve ose ndotje mund të cenojë një pasuri që nuk zëvendësohet.
Pyetja që shtrohet: A kanë këto monumente plane të dokumentuara menaxhimi dhe mirëmbajtjeje, apo mbrojtja e tyre mbështetet kryesisht te rëndësia që u jep publiku dhe te vizitat turistike?
II. Monumentet në rrezik degradimi: çfarë duhet kontrolluar në terren?
Në këtë grup investigimi vendos objektet për të cilat duhet të kryhet një kontroll i posaçëm fizik dhe dokumentar. Nuk do të ishte e saktë të shpallnim një monument të degraduar vetëm sepse ndodhet në një fshat të largët, është i vështirë për t’u arritur ose nuk ka sinjalistikë. Por pikërisht këto rrethana e bëjnë të domosdoshëm verifikimin.
Kalatë dhe gjurmët e vendbanimeve të hershme
Në inventarin e publikuar për Skraparin përfshihen:
- Kalaja e Gorës së Potomit;
- Kalaja e Tomorricës, në zonën e Gradecit;
- Kalaja e Çorovodës;
- Kalaja e Prishtës;
- Pika prehistorike e Vlushtës.
Këto objekte kanë rëndësi për rindërtimin e historisë së vendbanimeve dhe të organizimit të jetës në këtë territor. Për disa prej tyre, terreni i thyer, bimësia, largësia nga rrugët dhe mungesa e informimit mund ta vështirësojnë identifikimin nga vizitorët.
Për pikën prehistorike të Vlushtës, Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore Berat thekson rëndësinë arkeologjike të vendbanimit dhe faktin se ai nuk është studiuar mjaftueshëm. Kjo ngre një çështje me interes publik: çfarë studimesh janë kryer pas dokumentimit fillestar dhe çfarë masash mbrojtëse janë zbatuar?
Për secilën kala dhe vendbanim duhet të verifikohen gjendja e mureve, shenjat e ndërhyrjeve të paligjshme, dëmtimet nga erozioni, mbulimi nga bimësia dhe përputhja e gjendjes aktuale me dokumentacionin e fundit teknik.
Banesat historike dhe objektet me kujtesë kombëtare
Inventari përmend edhe shtëpinë ku u krijua Komiteti i Shpëtimit Kombëtar të Skraparit, në Zaloshnjë, si dhe shtëpinë në Helmës ku punoi për disa muaj, në vitin 1944, Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare.
Për objekte të tilla, vlera nuk kufizohet te arkitektura. Ato lidhen me ngjarje, njerëz dhe periudha që kanë lënë gjurmë në historinë e vendit.
Prandaj, gjendja e tyre duhet të dokumentohet me fotografi, përshkrim teknik, të dhëna pronësie, status juridik dhe informacion mbi ndërhyrjet e kryera. Nëse një banesë historike është në pronësi private, kjo nuk e zëvendëson detyrimin e institucioneve për të sqaruar statusin e saj dhe masat e zbatueshme të mbrojtjes.
Monumentet e natyrës: mbrojtja duhet të jetë e dukshme
Lista përfshin, ndër të tjera, Sterrën e Katafiqit, Sterrën e Prosekut, Sterrën e Kakurkës, Bokërimat e Tomorricës, Cirqet Akullnajore të Tomorrit, Karstin e Qafës së Dëvrisë, Morenat e Ujanikut dhe Vrimen e Dragoit të Kuçedrës.
Për monumentet e natyrës nuk mjafton të ekzistojë një emër në hartë. Duhet të ketë kufij të identifikueshëm, koordinata të sakta, vlerësim të gjendjes dhe monitorim të faktorëve që mund të shkaktojnë dëmtime.
Pyetja është nëse për secilin prej këtyre objekteve ekziston një dosje e përditësuar dhe nëse administrata përgjegjëse ka kryer inspektime të dokumentuara.
III. Monumentet që mund të ekzistojnë vetëm në dokumente: alarmi që kërkon prova
Kjo është pjesa më delikate e investigimit.
Në inventarin e publikuar nga “Orakujt e Tomorrit” paraqiten edhe objekte të shënuara si monumente natyre të propozuara. Ndër to janë Lisat e Dervish Iljazit, Plepat e Vilave, Rrapet e Çorovodës, Bredhi i Zogasit, Selvia e Malindit, Kanioni i Nikollarës, Shpella e Sykuqes, Shpella e Dervlamit, Gryka e Lugut, Gjyrma e Kalit të Abaz Aliut dhe Vrima e Nuses.
Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm juridik: një objekt i propozuar për t’u shpallur monument natyre nuk është automatikisht monument natyre i shpallur me akt zyrtar. Statusi i tij duhet të verifikohet në vendimin përkatës dhe në regjistrin aktual.
Megjithatë, fakti që një objekt është propozuar mund të jetë një arsye për ta ndjekur nga afër. A është vlerësuar nga specialistët? A është përgatitur dosja teknike? A është përcaktuar vendndodhja dhe pronësia? A është miratuar propozimi, është refuzuar apo ka mbetur pa përfunduar?
Në rastin e Lisave të Dervish Iljazit, për shembull, duhet të identifikohen pemët, të dokumentohen përmasat dhe gjendja e tyre, të verifikohet statusi i propozimit dhe të sqarohet nëse ekzistojnë masa konkrete mbrojtëse. Të njëjtat kritere vlejnë për rrapet e Çorovodës, plepat e Vilave dhe elementet e tjera të përmendura në inventar.
Nëse një objekt nuk gjendet në vendndodhjen e shënuar, kjo nuk provon vetvetiu se ai është zhdukur. Mund të ketë pasaktësi në emërtim, koordinata, kufij ose dokumentacion. Por mospërputhja duhet të regjistrohet dhe të kërkojë përgjigje zyrtare.
Një monument nuk duhet të humbasë dy herë: fillimisht nga terreni dhe më pas nga kujtesa institucionale.
IV. Lista zyrtare është pikënisje, jo përfundim
Për të kuptuar përmasat e problemit, duhet të krahasohen tri burime: inventari i monumenteve të kulturës, regjistri i monumenteve të natyrës dhe hartat e zonave të mbrojtura.
Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore Berat publikon informacion për monumentet e kulturës në Skrapar. Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura publikon hartat dhe informacionin për monumentet natyrore dhe zonat e mbrojtura. Këto burime duhet të krahasohen me listën e administratës rajonale dhe me gjendjen reale në terren.
Krahasimi duhet të zbulojë:
- Nëse të gjitha objektet e shpallura me akte zyrtare figurojnë në regjistrat e përdorur nga institucionet/
- Nëse emërtimet, vendndodhjet dhe kategoritë janë të sakta.
- Nëse monumentet kanë koordinata dhe kufij të identifikueshëm.
- Nëse janë dokumentuar dëmtimet, restaurimet dhe ndërhyrjet e kryera.
- Nëse propozimet e vjetra për shpalljen e monumenteve janë shqyrtuar dhe çfarë vendimi është marrë për to.
Ky proces është i rëndësishëm edhe për turizmin. Një vizitor nuk mund të orientohet te një monument që nuk ka shenjë dalluese, nuk identifikohet në hartë ose përshkruhet gabim në materialet informuese.
V. Pyetje konkrete për Bashkinë Skrapar dhe institucionet përgjegjëse
“Orakujt e Tomorrit” u drejton institucioneve përgjegjëse këto pyetje, me synimin që përgjigjet të bëhen publike dhe të verifikueshme.
Për Bashkinë Skrapar
- A disponon Bashkia një inventar të përditësuar të monumenteve të kulturës, monumenteve të natyrës dhe objekteve me vlera historike e turistike në territorin e saj?
- Kur është kryer për herë të fundit një inspektim në terren për secilin prej objekteve të njohura?
- Cilat fonde janë planifikuar dhe shpenzuar gjatë viteve të fundit për mirëmbajtjen, sinjalistikën dhe promovimin e monumenteve?
- A ka Bashkia një plan konkret për evidentimin dhe mbrojtjen e objekteve të largëta, veçanërisht kalave, vendbanimeve arkeologjike dhe monumenteve natyrore?
- A janë shqyrtuar propozimet për monumente të reja natyre, si Lisat e Dervish Iljazit, Rrapet e Çorovodës dhe Kanioni i Nikollarës? Nëse po, në çfarë faze ndodhen?
- A ka një mekanizëm ku banorët mund të raportojnë dëmtime, prerje pemësh monumentale, ndërhyrje të paautorizuara ose rrezikim të objekteve historike?
Për Drejtorinë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore Berat
- Cila është lista aktuale dhe e plotë e monumenteve të kulturës në territorin e Skraparit, e shoqëruar me aktet përkatëse të shpalljes?
- Kur është kryer inspektimi i fundit për Kalanë e Gorës së Potomit, Kalanë e Tomorricës, Kalanë e Çorovodës, Kalanë e Prishtës dhe pikën prehistorike të Vlushtës?
- A ekzistojnë raporte teknike të gjendjes së tyre dhe a mund të vihen në dispozicion për publikun?
- Çfarë studimesh arkeologjike janë kryer në pikën prehistorike të Vlushtës dhe cilat masa konkrete mbrojtëse janë marrë?
- A janë evidentuar objekte të tjera me vlera historike e arkitekturore në Skrapar që nuk figurojnë në listën e publikuar?
- A ka monumente të dëmtuara për të cilat është kërkuar ndërhyrje dhe çfarë është bërë pas evidentimit të dëmit?
Për Administratën e Zonave të Mbrojtura Berat dhe AKZM-në
- Cili është regjistri aktual i monumenteve të natyrës dhe zonave të mbrojtura që shtrihen në territorin e Skraparit?
- A përputhen emërtimet dhe koordinatat e inventarit të publikuar nga “Orakujt e Tomorrit” me hartat zyrtare?
- Sa inspektime janë kryer gjatë tri viteve të fundit dhe cilat janë gjetjet kryesore për secilin objekt?
- Cila është gjendja e dokumentuar e monumenteve si Sterra e Katafiqit, Sterra e Prosekut, Bokërimat e Tomorricës, Cirqet Akullnajore të Tomorrit dhe Morenat e Ujanikut?
- Cili është statusi juridik aktual i objekteve të shënuara si “monument natyre i propozuar” në inventarin e publikuar?
- A ekzistojnë plane menaxhimi, harta me kufij të saktë dhe masa monitorimi për zonat e mbrojtura të Skraparit?
- A mund të bëhet publik një raport periodik që tregon gjendjen e monumenteve, dëmtimet e konstatuara dhe masat e marra?
VI. Çfarë duhet bërë tani?
Përgjigjet nuk mund të mbeten vetëm në shkresa. Nevojitet një proces i përbashkët dhe i dokumentuar, ku institucionet, specialistët, studiuesit vendas dhe komuniteti të bashkëpunojnë për të verifikuar gjendjen e trashëgimisë.
Hapi i parë duhet të jetë hartimi i një inventari të përditësuar, me emrin e objektit, kategorinë ligjore, aktin e shpalljes, koordinatat, fotografitë e fundit, gjendjen fizike dhe institucionin përgjegjës.
Hapi i dytë duhet të jetë një kalendar inspektimesh në terren, duke u dhënë përparësi objekteve për të cilat ka të dhëna për dëmtime ose mungesë dokumentimi.
Hapi i tretë duhet të jetë publikimi i rezultateve. Për çdo objekt duhet të dihet nëse ruhet në gjendje të mirë, ka nevojë për ndërhyrje, është i rrezikuar, nuk është lokalizuar ende ose figuron në dokumente me status të paqartë.
Hapi i katërt është përcaktimi i përgjegjësive dhe afateve. Një monument i rrezikuar nuk mund të presë pafundësisht mes institucioneve që ia kalojnë përgjegjësinë njëri-tjetrit.
Përfundim: trashëgimia nuk mbrohet me emra në regjistër
Skrapari ka një pasuri që shkon përtej vlerave turistike. Çdo kala është një dëshmi e historisë, çdo vendbanim i hershëm është një faqe e qytetërimit, çdo urë është gjurmë e mjeshtërisë së brezave, çdo pemë monumentale dhe çdo formacion natyror është pjesë e një trashëgimie që nuk mund të krijohet nga e para.
Por kjo pasuri kërkon përgjegjësi.
Nëse një monument ruhet, duhet të dimë si dhe nga kush mbrohet. Nëse është në degradim, duhet të dimë kur është konstatuar dëmtimi dhe çfarë masash janë marrë. Nëse figuron në dokumente, por nuk gjendet në terren, duhet të verifikojmë përse. Nëse një objekt është propozuar për t’u shpallur monument, duhet të mësojmë se ku ka mbetur procesi.
Ky nuk është një proces për të fajësuar pa prova. Është një kërkesë për transparencë, përgjegjësi dhe mbrojtje të pasurisë së përbashkët.
“Orakujt e Tomorrit” do ta trajtojë këtë çështje si një problem me interes publik, duke kërkuar dokumente, përgjigje zyrtare dhe verifikime në terren.
Sepse trashëgimia e Skraparit nuk është pronë e një institucioni, e një brezi apo e një fshati. Ajo u përket të gjithëve.
Dhe pyetja që mbetet është kjo: kur të vijë brezi tjetër, çfarë do t’i lëmë të shohë me sytë e vet dhe çfarë do t’i tregojmë vetëm nëpërmjet dokumenteve?