…në fshatin më të madh dhe në qendrën zyrtare historike të të gjitha kohërave të Tomorricës
Dy nxënës, pesë mësues dhe një shkollë që vitin tjetër nuk do të jetë më. Po shuhet jeta në Tomorricë. Po ikën fëmija, po ikën familja, po mbyllet shkolla… Po çfarë do të mbetet?
Hysen Binjaku
Sot më erdhi një mesazh nga Baki Caushi, shoku im dhe një nga banorët e paktë që ende punojnë e jetojnë në Tomorricë të Skraparit.
Një mesazh i shkurtër.
Por me një lajm që nuk mund të lexohet shkurt.
“Mirëmëngjes!
Të përshëndes nga qendra e Gjerbësit. Po të jap një lajm të keq.
Sot në shkollën 9-vjeçare të Gjerbësit janë: dy nxënës nga fshati Gjerbës, dy nxënës të ardhur këtu në Gjerbës dhe…pesë mësues.
Vitin tjetër edhe këtu mbyllet shkolla. Fatkeqësi për Gjerbësin, Tomorricën dhe, parë si fenomen, për gjithë vendin. Po shuhet jeta dalëngadalë. Nuk di ç’të them tjetër. Jam pa fjalë!”
Edhe unë jam pa fjalë, Baki!
Por ndoshta jo vetëm pa fjalë.
Jam i revoltuar.
Sepse pas atyre dy nxënësve dhe pesë mësuesve nuk shoh thjesht një shifër. Shoh një fshat që po zbrazet. Shoh një krahinë që po plaket. Shoh një të ardhme që po ikën bashkë me fëmijët.
Dhe pyetja që të vjen vetvetiu është:
Si mbijeton një fshat kur nuk ka më fëmijë?
Pas këtij lajmi trishtues të mikut tim, Baki Caushi, atje në Gjerbë, rashë vërtet në mendime:
Unë jam Tomorricar.
Që fëmijë kam dëgjuar të flitej për Shkollën me Konvikt në Vërzhezhë, para Çlirimit, ku vinin të mësonin fëmijë nga gjithë Skrapari e më gjerë.
Vetë jam shkolluar në Çerricë, fshatin tim të lindjes, ku kreva filloren.
Shtatëvjeçaren e bëra në Zhepë, në një kohë kur arsimi i detyrueshëm nuk ishte një togfjalësh në letra, por një realitet që shteti e çonte deri në fshatin më të largët.
Pastaj shkova në Çorovodë, në gjimnazin me konvikt, i vetmi gjimnaz i Skraparit në atë kohë.
Kam parë me sytë e mi Shkollën e Mesme të Gjerbësit.
Kam parë më vonë edhe shkollën e mesme në Zhepë.
Dhe nuk po flas për shkollat 9-vjeçare që dikur kishte pothuajse çdo qendër fshati të bashkuar në Tomorricë.
Ishin pesë a gjashtë të tilla.
Plot me fëmijë.
Plot me zëra.
Plot me jetë.
Sot, në Gjerbës, janë katër nxënës!…
Dhe vitin tjetër, edhe ajo shkollë do të mbyllet!…
Kjo nuk është thjesht mbyllje shkolle.
Është mbyllje e një kapitulli të jetës së fshatit.
Kur mbyllet shkolla, çfarë mbetet?
Shkolla nuk është vetëm godina.
Nuk janë vetëm bankat, dërrasa e zezë dhe regjistri i klasës.
Shkolla është zemra e komunitetit.
Aty dëgjohet zëri i fëmijëve. Aty takohen familjet. Aty lindin miqësitë. Aty mësohet jo vetëm abetarja, por edhe jeta.
Prandaj, kur mbyllet shkolla, nuk mbyllet vetëm një institucion.
Mbyllet një pjesë e fshatit.
Pastaj vjen heshtja.
Ikën fëmijët.
Pas tyre ikin prindërit.
Mbyllen shtëpitë.
Boshatisen oborret.
Fiken dritat.
Dhe një ditë, fshati që dikur kishte zë, mbetet vetëm një emër në hartë.
A nuk është kjo ajo që po ndodh në shumë fshatra të Shqipërisë?
Mos i shikoni vetëm si “dy nxënës”
Dikush mund të thotë:
“Ç’kuptim ka të mbahet një shkollë për dy nxënës?”
Kjo është pyetja e gabuar.
Pyetja e vërtetë është:
Pse një fshat që dikur kishte dhjetëra e qindra fëmijë sot ka vetëm dy?
Këtu duhet të ndalemi.
Sepse mbyllja e shkollës është pasoja.
Problemi është më i thellë.
Është zbrazja e fshatit.
Është ikja e të rinjve.
Është mungesa e mundësive.
Është largimi i familjeve.
Është një proces që nuk fillon ditën kur mbyllet shkolla. Ai ka nisur shumë më herët.
Dhe kur shkolla mbyllet, ne thjesht po vendosim vulën mbi një proces që tashmë ka marrë rrugë.
Po Tomorrica?
Këtë pyetje nuk mund ta shmangim.
Çfarë do të bëhet me Tomorricën?
Një krahinë e tërë me histori, me fshatra, me njerëz, me tradita, me shkolla, me kujtime, me një pasuri njerëzore që për dekada ka nxjerrë mësues, intelektualë, punëtorë, ushtarakë, specialistë e njerëz të dijes.
A do të mbetet e gjitha vetëm në kujtime?
A do të vijë një ditë kur të flasim për shkollat e Tomorricës siç flasim sot për ndërtesa që nuk ekzistojnë më?
“Dikur këtu kishte shkollë…”
Vetëm kaq?
Eshtë arsim i detyrueshëm, o shtet!
Nuk po kërkojmë luks.
Nuk po kërkojmë privilegj.
Po flasim për shkollën.
Për fëmijët.
Për të drejtën për të jetuar e për t’u arsimuar edhe në fshat.
Sepse nëse shteti thotë se arsimi bazë është i detyrueshëm, atëherë duhet të mendojë edhe për kushtet që e bëjnë të mundur këtë detyrim.
Nuk mund t’u thuash njerëzve:
“Mos ikni nga fshati!”
dhe, në të njëjtën kohë, t’u mbyllësh shkollën.
Nuk mund t’u thuash:
“Rritini fëmijët këtu!”
kur fëmija nuk ka më shkollën pranë.
Nuk mund të flasim për zhvillimin e zonave rurale, ndërsa njëra pas tjetrës mbyllen institucionet që mbajnë gjallë komunitetin.
Gjerbësi nuk është Vetëm Gjerbësi!
Prandaj lajmi që më dha sot Baki Caushi nuk është vetëm një lajm për Gjerbësin.
Është një lajm për Tomorricën.
Është një lajm për Skraparin.
Është një kambanë për fshatin shqiptar.
Sepse sot është Gjerbësi.
Nesër mund të jetë një tjetër.
Dhe pasnesër një tjetër.
Derisa të vijë dita kur të kemi rrugë, por pa njerëz; shtëpi, por pa familje; godina, por pa fëmijë; dhe tabela rrugore që tregojnë emrat e fshatrave ku dikur kishte jetë.
Unë nuk dua ta shoh Tomorricën kështu.
Nuk dua që brezat e ardhshëm të mësojnë për shkollat e saj vetëm nga fotografitë e vjetra.
Dhe prandaj, këtë shkrim nuk po e mbyll me një elegji.
Po e mbyll me një pyetje.
A do ta lëmë edhe Gjerbësin pa shkollë dhe pastaj të themi se nuk e dinim se fshati po vdiste?
Jo.
E dimë.
Na e tha Bakiu.
Na e thonë dy fëmijët që kanë mbetur në klasë.
Na e thonë pesë mësuesit.
Na e thonë shtëpitë që po boshatisen.
Na e thotë vetë Tomorrica.
Dhe, si një Tomorricar që i ka parë këto shkolla plot me fëmijë, nuk mund të them tjetër veçse:
JAM PA FJALË!
Sepse kur mbyllet shkolla e fundit, nuk mbyllet vetëm dera e një shkolle.
Mbyllet dera e së ardhmes së një fshati.