Nga Ostrovica, Kroi Mbret Qafa e Martës dhe Çuka e Frëngut, në një botë alpine të mbushur me bukuri, histori, legjenda dhe krenari malesh shqiptare
Ka male që i sheh dhe i harron. Ka të tjerë që i ngjit e të mbeten përgjithmonë në shpirt. Ostrovica, Çuka e Frëngut, Backa dhe Faqekuqi janë nga ato vende të rralla ku natyra, historia dhe legjenda kanë lidhur një besë të lashtë, që koha nuk ka mundur ta prishë.
Sa më shumë ngjitesh drejt tyre, aq më tepër ndien se po largohesh nga bota e zhurmshme e qyteteve dhe po hyn në një mbretëri ku sundojnë qetësia, era, gurët dhe kujtesa. Këtu çdo shteg ka një emër, çdo burim një histori dhe çdo shkëmb një legjendë.
Mbi të gjitha ngrihet Ostrovica, mali hijerëndë që për shekuj ka qenë rojtari i krahinës. Me lartësinë e tij, ai ka parë ushtri që kanë kaluar, karvane tregtarësh, çeta luftëtarësh dhe barinj që kanë ndjekur stinët. Thuhet se në netët e kthjellëta, kur hëna derdh dritën mbi kreshtat e gurta, mali duket sikur zgjohet nga gjumi i shekujve dhe flet me gjuhën e erës.
Pleqtë e zonës tregojnë se Ostrovica nuk ka qenë vetëm kullotë e begatë, por edhe strehë e burrave që u ngritën për liri. Nëpër pyjet e saj kanë kaluar çetat patriotike të fillimit të shekullit XX, ndërsa gjatë Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare shtigjet e saj u shkelën nga partizanët që lëviznin nga Tomorri drejt Skraparit e Gramshit. Çdo kthesë e këtij mali është dëshmitare e një historie që ende nuk është shkruar e gjitha.
Më tej, si një kurorë mbi qiell, ngrihet Çuka e Frëngut. Vetë emri zgjon kureshtje. Disa e lidhin me kohët kur këto anë vrojtoheshin nga ushtarë të huaj, të cilët populli i quante “frëngj”; të tjerë thonë se këtu dikur ishte një pikë vrojtimi, prej nga mund të kontrolloheshin luginat dhe kalimet malore. E vërteta mund të jetë fshehur në mjegullën e shekujve, por emri ka mbetur si një kujtim i gjallë i historisë.
Nga maja e saj hapet një nga panoramat më madhështore të Shqipërisë së Jugut. Në ditët e kthjellëta syri kap Tomorrin e shenjtë, malet e Dangëllisë, Gramshin, Beratin dhe shumë më tej, deri aty ku qielli puthet me tokën. Është një nga ato vende ku njeriu ndien sa i vogël është përballë madhështisë së natyrës.
Poshtë shtrihet Backa, një pllajë alpine që ngjan me një qilim të gjelbër, të qëndisur nga dora e Zotit. Burimet e saj të ftohta, lulet shumëngjyrëshe dhe kullotat e pafundme kanë ushqyer për shekuj tufat e dhenve dhe të dhive të barinjve skraparas. Këtu jeta ka rrjedhur sipas ritmit të natyrës. Në verë dëgjohen kambanat e bagëtive dhe këngët e barinjve, ndërsa në mbrëmje era sjell aromën e rigonit, trumzës, çajit të malit dhe luleve të egra që mbulojnë livadhet.
Barinjtë tregojnë se në netët e gushtit, kur qielli mbushet me yje, duket sikur toka dhe universi bëhen një. Zjarret e stanit, tingujt e fyellit dhe heshtja e maleve krijojnë një atmosferë që nuk mund të përshkruhet plotësisht me fjalë.
E kur udhëtari mendon se ka parë gjithçka, përpara tij shfaqet Faqekuqi – një nga mrekullitë më pak të njohura të Skraparit. Në orët e pasdites, kur dielli nis të ulet drejt perëndimit, faqet shkëmbore marrin një ngjyrë të kuqërremtë të ndezur, prej nga lindi edhe emri i vendit. Është një lojë e jashtëzakonshme e dritës me gurin, që e shndërron gjithë peizazhin në një pikturë të gjallë.
Banorët besojnë se mali skuqet nga gjaku i trimave që kanë rënë për këto troje. Të tjerë thonë se është bekimi i diellit që ndalet pak më gjatë mbi këtë vend të bekuar. Legjenda nuk kërkon prova; ajo jeton në kujtesën e njerëzve dhe u jep shpirt peizazheve.
Në këto anë legjenda dhe historia nuk janë kundërshtare. Ato ecin bashkë. Këtu mund të gjesh rrënoja të vjetra muresh, gjurmë rrugësh që lidhën dikur Beratin me krahinat e Korçës e të Përmetit, vendstrehime barinjsh dhe shtigje ku kaluan luftëtarë e udhëtarë. Këto male kanë qenë urë lidhëse mes krahinave, por edhe kala natyrore në kohë rreziku.
Në pranverë, Ostrovica dhe Backa mbulohen nga një qilim i pafund lulesh të egra. Në verë mbretëron gjelbërimi i kullotave. Vjeshta i ngjyros pyjet me ar dhe purpur, ndërsa dimri i vesh me dëborë të bardhë, duke i kthyer në një botë përrallore. Çdo stinë sjell një peizazh të ri, por madhështia mbetet e pandryshuar.
Nuk është rastësi që kush ka shkelur një herë në këto maja kërkon të rikthehet. Nuk e thërret vetëm bukuria. E thërret një ndjenjë e çuditshme, sikur mali të ketë një shpirt që të flet pa zë.
Ostrovica, Çuka e Frëngut, Backa dhe Faqekuqi janë shumë më tepër se destinacione turistike. Ato janë tempuj natyrorë të historisë dhe kujtesës shqiptare, ku çdo gur ruan një amanet, çdo lis një rrëfim dhe çdo puhizë mali sjell zërin e brezave që kanë jetuar, kanë luftuar dhe kanë ëndërruar nën hijen e këtyre kreshtave.
Kush largohet prej tyre, nuk merr me vete vetëm fotografi. Merr një copëz Shqipërie të lashtë, të paprekur e fisnike, që mbetet përgjithmonë në zemër.
#Z.Hoxha”Orakujt…”